Patt Kadamb Ship And The Amazing Experience Of Swans At Ujjani Dam
‘पट्ट कदंब’ उजनीत दाखल
Contributed by: पक्षी व पर्यावरण अभ्यासक,नितीन चितळकर|महाराष्ट्र टाइम्स•
हिमालयातील पट्ट कदंब हंस उजनी धरणावर दाखल झाले आहेत. बदलत्या हवामानामुळे हे पक्षी यंदा उशिराने आले आहेत. जानेवारीच्या शेवटच्या आठवड्यात धरणातून पाणी सोडल्यावर हे पक्षी मोठ्या संख्येने स्थलांतरित झाले. हे हंस साधारणपणे तीन ते चार महिने येथे राहून पुन्हा आपल्या मूळस्थानाकडे परत जातात. गहू, मका, हरभरा यांसारख्या पिकांमधून ते खाद्य मिळवतात.
उजनी धरणावर हिमालयातून आलेल्या पट्ट कदंब हंसांनी पक्षीप्रेमींना भुरळ घातली आहे. मानसरोवर आणि तिबेटच्या जलस्थानांवर मूळ वास्तव्याला असणारे हे सुंदर हंस, बदलत्या हवामानामुळे यंदा उशिराने दाखल झाले आहेत. जानेवारीच्या शेवटच्या आठवड्यात धरणातून पाणी सोडल्यानंतर लगेचच हे पक्षी मोठ्या संख्येने धरण परिसरात स्थलांतरित झाले आहेत. दलदल आणि चराऊ भाग तयार झाल्यावर हे पक्षी तिथे कसे पोहोचतात, हे एक कोडेच आहे.
समुद्रसपाटीपासून सुमारे पाच हजार फूट उंचीवर हिमालयात, लडाख, तिबेट, मध्य आशिया आणि सैबेरियासारख्या ठिकाणी प्रजनन करणारे हे हंस पक्षी दरवर्षी पश्चिम महाराष्ट्रातील जलस्थानांना भेट देतात. बदकांपेक्षा मोठे असलेले हे हंस इंग्रजीमध्ये ‘ बार हेडेड गूज ’ म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या डोक्यावर असलेल्या काळ्या रंगाच्या दोन पट्ट्यांमुळे त्यांना ‘पट्ट कदंब हंस’ असे नाव मिळाले आहे. हे हंस दलदल आणि नदी-तलावांच्या काठावरील शेतशिवारात चरताना दिसतात.उजनी परिसरात आलेले हे मनमोहक हंस साधारणपणे तीन ते चार महिने मुक्काम करतात आणि त्यानंतर पुन्हा आपल्या मूळस्थानाकडे परत जातात. धरणाच्या पाण्यातून मोकळ्या झालेल्या हिरवळीवर आणि जलाशयाच्या काठावर, विशेषतः गहू, मका आणि हरभरा यांसारख्या पिकांमध्ये ते खाद्य शोधताना दिसतात. वनस्पतींचे कंद, मुळे, पिकांचे कोवळे कोंब, पाणवनस्पतींचे मऊ खोड, धान्य आणि बिया हे त्यांचे मुख्य अन्न आहे.
दुपारी आणि रात्रीच्या वेळी हे हंस दलदलीतील पाणकणीस आणि इतर जल वनस्पतींच्या गर्दीत विश्रांती घेतात. पहाटेच्या वेळी ते आवाज करून एकमेकांना साद घालतात, जो ऐकायला खूप मधुर वाटतो. धरणातून पाणी सोडल्यावर निर्माण होणारी दलदल आणि चराऊ भाग या पक्ष्यांसाठी एक उत्तम खाद्यक्षेत्र तयार करते, हे त्यांना कसे कळते, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. या पक्ष्यांचे स्थलांतर हे निसर्गाच्या चक्राचे एक सुंदर उदाहरण आहे. त्यांच्या आगमनाने उजनी परिसराची शोभा वाढली आहे आणि पक्षीप्रेमींसाठी एक आनंदाचा क्षण निर्माण झाला आहे.