खंगलेले वैचारिक विश्व

समाजमाध्यमांवर नुकत्याच झालेल्या एका तत्त्वज्ञान ाच्या चर्चेतून आणि त्यावर झालेल्या आक्षेपांमधून एक मोठा वाद उफाळून आला. या वादाच्या पार्श्वभूमीवर, जागतिकीकरणाच्या युगात सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय विचारसरणी किती बदलली आहे आणि या बदलांमुळे निर्माण झालेल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यात विचारवंत कितपत यशस्वी झाले आहेत, हा खरा प्रश्न आहे. यावर समाजात चर्चा होणे गरजेचे आहे, पण जागतिकीकरणाने ही चर्चाही दुर्मिळ केली आहे. जागतिकीकरणामुळे अनेकांचे जीवन सोपे झाले असले तरी, काही घटक पूर्णपणे दुर्लक्षित राहिले. वरवरच्या सोपेपणाचे उदात्तीकरण करणारे अनेक लेखक लोकप्रिय झाले, पण यामुळे कोणत्याही प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहून त्यावर विचार करण्याची आणि काळानुरूप उत्तरे शोधण्याची सामाजिक सवय मोडली. जगणे सोपे करण्याच्या नादात आपण जगण्याचे प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचे करत आहोत, याचे भान आपण गमावले आहे. साहित्यिक, विचारवंत आणि चित्रपट यांनी या प्रवृत्तीला खतपाणी घातले. नैतिकतेच्या व्याख्या बदलल्या आणि मानवी विचारविश्वातून एक मोठा 'जगण्याचा' पैलू अदृश्य झाला. शेतकरी, आदिवासी आणि वंचितांना तत्त्वचर्चा आणि कलाविश्वातून वगळण्यात आले. त्यांच्या विचारांचा आधारही कालबाह्य होत चाललेले तत्त्वज्ञान राहिले. सामान्य माणसांना त्यांच्या जगण्याचे प्रतिबिंब दिसण्याऐवजी, एक स्वप्नवत आणि चमचमीत जीवनप्रवाह त्यांच्यावर आदळत राहिला. यामुळे, आपल्या प्रत्यक्ष जीवनाचे, संघर्षाचे आणि दाखवल्या जाणाऱ्या स्वप्नांचे काय करायचे, हा प्रश्न सुप्त पातळीवर उद्रेकाच्या अवस्थेत वावरत राहिला. जगण्यापासून मनाने तुटण्याचे हे विदारक चित्र निर्माण झाले. जागतिक विचारवंत आणि तत्त्वज्ञही माणूस असंवेदनशील झाल्याचे, राजकीय, सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आर्थिक विचार उथळ पातळीवर आल्याचे निरीक्षण नोंदवतात. नाती, ओळखी आणि मूल्ये अस्थायी बनत चालली आहेत, एकाकीपणा ही जागतिक समस्या बनली आहे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाने नैसर्गिक विचारक्षमतेचा ऱ्हास होत आहे. यावर उपाय म्हणून, आधुनिक मानवाला त्याच्या समस्यांची उत्तरे देऊ शकेल असे समाजाभिमुख नव-तत्त्वज्ञान मांडणे आवश्यक होते. मात्र, आज भांडवलशाहीला उपयुक्त ठरेल असेच उपयुक्ततावादी तत्त्वज्ञान प्रसृत होत आहे. मूलभूत तत्त्वज्ञान गायब झाले आहे. विद्यापीठीय आणि सामाजिक पातळीवर जुन्या तत्त्वज्ञानावर चर्चा होते, पण प्रत्येक तत्त्वज्ञ हा त्याच्या काळाचे अपत्य असतो आणि त्याचे सिद्धांत सार्वकालिक असू शकत नाहीत, याकडे दुर्लक्ष होते. भारतीय लोक अनेकदा जुन्या उत्तरांमध्ये आजच्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करतात, जी एक मोठी चूक आहे. सामान्य माणसे त्यांच्या वर्तमानकाळातील समस्यांशी झुंजत असतात. पण जेव्हा प्रश्न अनपेक्षित आणि पूर्वी कधीही न अनुभवलेले असतात, तेव्हा ते गोंधळून जातात किंवा परिस्थितीचा लाभ घेण्याच्या नादात स्वतःचे भान हरवून बसतात. यात माणसाचे माणूसपण हरवून जाते. समाजमाध्यमांवरही उथळ वैचारिक कोलाहल दिसतो. लेखकही तात्कालिक प्रसिद्धीत रमतात. आधुनिक काळातील प्रश्नांशी भिडणे आणि नवीन मार्ग दाखवणे यात ते मागे पडतात. त्यामुळे मराठीत वैश्विक कादंबरी किंवा कविता जन्माला येत नाही. जुन्या काळातील तत्त्वज्ञ किंवा संतांचे म्हणणे आज फारसे लागू पडत नाही. मराठी समाज 'ठेविले अनंते तैसेची राहावे...' या उक्तीच्या विरुद्ध गेला आहे. जुन्याची साथ सोडायची नाही, पण तसे वर्तनही करायचे नाही आणि नवतत्त्वज्ञानाचे सृजनही करायचे नाही, अशा विपरीत स्थितीत आपण आलो आहोत. जागतिकीकरणाचे लाभ घ्यायचे आहेत, पण जागतिक न होता गतकाळातील संकुचित अस्मितांना चिकटून बसायचे, यात आपला मानसिक आणि सामाजिक दुभंग आहे. हा दुभंग आता समाजमाध्यमातील पोकळ वादांतूनच नव्हे, तर प्रत्यक्ष हिंसक वक्तव्ये आणि कृतीतूनही दिसू लागला आहे. उथळपणाचा सार्वत्रिक भयावह उद्रेक झाला आहे. राजकीय पक्षही नैतिक सिद्धान्तांना बासनात बांधून ठेवत आहेत. कोणाकडेही तत्त्वधारा उरलेली नाही. विज्ञानयुगाचे फायदे उचलत असताना एक मोठा वर्ग वंचित राहतो आहे आणि मानसिक समस्यांचे आगर बनतो आहे, याचे भान नाही. जागतिकीकरणात माणूस जागतिक न होता अधिकाधिक व्यक्तिनिष्ठ आणि संकुचित होत चालला आहे, ही एक शोकांतिका आहे. यावर नवसिद्धांत निर्माण करत समाजाला तात्त्विक आधार देणे, हे तत्त्वज्ञानाचे अभ्यासक, विचारवंत आणि साहित्यिकांसमोरचे खरे आव्हान आहे.

जागतिकीकरणाच्या या वेगवान युगात, सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय विचारसरणीत मोठे बदल झाले आहेत. या बदलांना विचारवंत किती समजून घेऊ शकले आणि यातून निर्माण झालेल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यात त्यांना किती यश आले, हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. यावर समाजात चर्चा होणे आवश्यक आहे, पण जागतिकीकरणामुळे ही चर्चाही दुर्मिळ झाली आहे. जागतिकीकरणामुळे अनेकांचे जीवन सोपे झाले असले तरी, काही घटक पूर्णपणे दुर्लक्षित राहिले. वरवरच्या सोपेपणाचे उदात्तीकरण करणारे अनेक लेखक लोकप्रिय झाले, पण यामुळे कोणत्याही प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहून त्यावर विचार करण्याची आणि काळानुरूप उत्तरे शोधण्याची सामाजिक सवय मोडली. जगणे सोपे करण्याच्या नादात आपण जगण्याचे प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचे करत आहोत, याचे भान आपण गमावले आहे.

साहित्यिक, विचारवंत आणि चित्रपट यांनी या प्रवृत्तीला खतपाणी घातले. नैतिकतेच्या व्याख्या बदलल्या आणि मानवी विचारविश्वातून एक मोठा 'जगण्याचा' पैलू अदृश्य झाला. शेतकरी, आदिवासी आणि वंचितांना तत्त्वचर्चा आणि कलाविश्वातून वगळण्यात आले. त्यांच्या विचारांचा आधारही कालबाह्य होत चाललेले तत्त्वज्ञान राहिले. सामान्य माणसांना त्यांच्या जगण्याचे प्रतिबिंब दिसण्याऐवजी, एक स्वप्नवत आणि चमचमीत जीवनप्रवाह त्यांच्यावर आदळत राहिला. यामुळे, आपल्या प्रत्यक्ष जीवनाचे, संघर्षाचे आणि दाखवल्या जाणाऱ्या स्वप्नांचे काय करायचे, हा प्रश्न सुप्त पातळीवर उद्रेकाच्या अवस्थेत वावरत राहिला. जगण्यापासून मनाने तुटण्याचे हे विदारक चित्र निर्माण झाले.

जागतिक विचारवंत आणि तत्त्वज्ञही माणूस असंवेदनशील झाल्याचे, राजकीय, सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आर्थिक विचार उथळ पातळीवर आल्याचे निरीक्षण नोंदवतात. नाती, ओळखी आणि मूल्ये अस्थायी बनत चालली आहेत, एकाकीपणा ही जागतिक समस्या बनली आहे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाने नैसर्गिक विचारक्षमतेचा ऱ्हास होत आहे. यावर उपाय म्हणून, आधुनिक मानवाला त्याच्या समस्यांची उत्तरे देऊ शकेल असे समाजाभिमुख नव-तत्त्वज्ञान मांडणे आवश्यक होते. मात्र, आज भांडवलशाहीला उपयुक्त ठरेल असेच उपयुक्ततावादी तत्त्वज्ञान प्रसृत होत आहे. मूलभूत तत्त्वज्ञान गायब झाले आहे.

विद्यापीठीय आणि सामाजिक पातळीवर जुन्या तत्त्वज्ञानावर चर्चा होते, पण प्रत्येक तत्त्वज्ञ हा त्याच्या काळाचे अपत्य असतो आणि त्याचे सिद्धांत सार्वकालिक असू शकत नाहीत, याकडे दुर्लक्ष होते. भारतीय लोक अनेकदा जुन्या उत्तरांमध्ये आजच्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करतात, जी एक मोठी चूक आहे. सामान्य माणसे त्यांच्या वर्तमानकाळातील समस्यांशी झुंजत असतात. पण जेव्हा प्रश्न अनपेक्षित आणि पूर्वी कधीही न अनुभवलेले असतात, तेव्हा ते गोंधळून जातात किंवा परिस्थितीचा लाभ घेण्याच्या नादात स्वतःचे भान हरवून बसतात. यात माणसाचे माणूसपण हरवून जाते.

समाजमाध्यमांवरही उथळ वैचारिक कोलाहल दिसतो. लेखकही तात्कालिक प्रसिद्धीत रमतात. आधुनिक काळातील प्रश्नांशी भिडणे आणि नवीन मार्ग दाखवणे यात ते मागे पडतात. त्यामुळे मराठीत वैश्विक कादंबरी किंवा कविता जन्माला येत नाही. जुन्या काळातील तत्त्वज्ञ किंवा संतांचे म्हणणे आज फारसे लागू पडत नाही. मराठी समाज 'ठेविले अनंते तैसेची राहावे...' या उक्तीच्या विरुद्ध गेला आहे. जुन्याची साथ सोडायची नाही, पण तसे वर्तनही करायचे नाही आणि नवतत्त्वज्ञानाचे सृजनही करायचे नाही, अशा विपरीत स्थितीत आपण आलो आहोत.

जागतिकीकरणाचे लाभ घ्यायचे आहेत, पण जागतिक न होता गतकाळातील संकुचित अस्मितांना चिकटून बसायचे, यात आपला मानसिक आणि सामाजिक दुभंग आहे. हा दुभंग आता समाजमाध्यमातील पोकळ वादांतूनच नव्हे, तर प्रत्यक्ष हिंसक वक्तव्ये आणि कृतीतूनही दिसू लागला आहे. उथळपणाचा सार्वत्रिक भयावह उद्रेक झाला आहे. राजकीय पक्षही नैतिक सिद्धान्तांना बासनात बांधून ठेवत आहेत. कोणाकडेही तत्त्वधारा उरलेली नाही. विज्ञानयुगाचे फायदे उचलत असताना एक मोठा वर्ग वंचित राहतो आहे आणि मानसिक समस्यांचे आगर बनतो आहे, याचे भान नाही. जागतिकीकरणात माणूस जागतिक न होता अधिकाधिक व्यक्तिनिष्ठ आणि संकुचित होत चालला आहे, ही एक शोकांतिका आहे. यावर नवसिद्धांत निर्माण करत समाजाला तात्त्विक आधार देणे, हे तत्त्वज्ञानाचे अभ्यासक, विचारवंत आणि साहित्यिकांसमोरचे खरे आव्हान आहे.