दिली खंडणी कर्तृत्वाची...

राज ठाकरे यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांना 'रटाळ वक्ते' म्हटले आहे. यावरून वक्तृत्व , कर्तृत्व आणि नेतृत्व यातील संबंधांवर चर्चा सुरू झाली आहे. राज ठाकरे यांच्याकडे वक्तृत्वाशिवाय काय आहे, यावरही प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. भागवत यांनी 'विशिष्ट भाषेचा आग्रह आजारी मानसिकतेतून येतो' असे विधान केले होते, ज्यावर राज ठाकरे यांनी टीका केली. मुंबईतील व्याख्यानाला जमलेली गर्दी भागवत यांच्या प्रेमापोटी नसून पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या सरकारी भीतीमुळे जमली होती, असा टोलाही राज यांनी लगावला. महाराष्ट्रात मोठ्या सभा होणे दुर्मिळ झाले आहे, मात्र दक्षिण भारतात अजूनही मोठ्या गर्दीच्या सभा होत आहेत.

भारतात प्रभावी वक्त्यांची मोठी परंपरा आहे. लोकमान्य टिळक हे तर्कशुद्ध मांडणी, राजकीय धार आणि सामाजिक आवेश यासाठी ओळखले जायचे. सर्वधर्मीय लोकांचा समावेश असूनही काँग्रेस हा हिंदूंचा सर्वात मोठा पक्ष होता, तर हिंदुमहासभेला तसे यश मिळाले नाही. मुस्लिम लीगची प्रतिमा प्रमुख विरोधी पक्ष अशीच राहिली. महात्मा गांधींनी 'करो या मरो', 'करके देखो', 'भारत छोडो' यांसारख्या घोषणांमधून जनतेत क्रांतीची ज्योत पेटवली. त्यावेळी सदाचार आणि सभ्यतेचे निकष कडक होते. गांधीजींचे 'पहिले सत्याग्रही' विनोबा भावे संयतपणे बोलायचे, त्यांच्या भाषणात व्याख्या आणि यमकांचा संगम असायचा.

संघ संस्थापक डॉ. केशव बळीरामपंत हेडगेवार हे उत्तम वक्ते नव्हते, पण त्यांचे संघटन कौशल्य जबरदस्त होते. स्पष्ट ध्येयवादामुळे नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या भाषणात बौद्धिक तेज होते. पंडित नेहरूंचा दृष्टिकोन सुसंस्कृत आणि वैज्ञानिक होता. नेहरूंनी स्वतःच्या भाषणाबद्दल एक आठवण सांगितली आहे की, 'माझ्या भरगच्च सभेमुळे थोडाफार आनंदलो असतानाच लाखो मुखातून ‘महात्मा गांधी की जय’ ही घोषणा प्रकटायची आणि मी भानावर यायचो.' भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या वक्तृत्वातून सामाजिक कळकळ कधीही कमी झाली नाही. इतिहास, राजकारण, धर्म आणि राष्ट्र हे स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या ओजस्वी भाषणाचे मुख्य विषय होते. संयुक्त महाराष्ट्राचे नेतृत्व करणारे संपादक प्र. के. अत्रे आपल्या भाषणातून लोकांना नागासारखे डोलायला लावायचे. 'हमारा नेता, अशोक मेहता' ही घोषणा प्रजा समाजवादी पक्षाला प्रेरणा द्यायची. राम मनोहर लोहिया, कर्पूरी ठाकूर, कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे, हेमवतीनंदन बहुगुणा यांच्या प्रचारसभांना लोक 'विचारसभा' म्हणायचे. आचार्य कृपलानींची भाषा सोपी असायची, तर बाबू जगजीवनराम सावकाश पण ठामपणे बोलायचे.

या यादीत आणखीही अनेक नावे आहेत. एका जुन्या संघगीतामध्ये म्हटले आहे की, 'एकता अज्ञांकिता हा मंत्र अमुचे अंतरी, श्वासनिश्वासातुनी निष्ठा असे नेत्यावरी.' यातून नेत्यावरील विश्वासाचे रहस्य स्पष्ट होते. त्या गीताचे सार असे आहे की, 'अम्हीच स्वेच्छेने केले अधीन जीवन राष्ट्राच्या, दिली खंडणी कर्तृत्वाची एकमुखाने संघाच्या.' संघ आणि मनसे यांच्यातील सध्याच्या वादाच्या पार्श्वभूमीवर हा फरक लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. संघ नेतृत्वाला स्वयंसेवकांकडून अभिनिवेशविरहित कर्तृत्व अपेक्षित आहे. संघगीतांचे रचनाकार अज्ञात असतात. कर्तृत्वाचीही एक किंमत असते, हा धडा आता मनसेने घ्यावा. 'मुलुख मैदान तोफ' म्हणजे खूप प्रभावी वक्ता. सोळाव्या शतकात विजापूरच्या आदिलशाहीमध्ये ५५ टनांची एक तोफ होती, तिला 'मुलुख मैदान तोफ' म्हणायचे. तिला रणांगणाची स्वामिनी म्हटले जायचे. अशाच प्रकारे, नाव मोठे करणाऱ्या प्रभावी वक्त्याला 'मुलुख मैदान तोफ' म्हटले जाते. नवी रणभेरी वाजवण्यापूर्वी मनसेने 'शॅडो कॅबिनेट'चा विचार करावा, अशी अपेक्षा आहे.