कर्बवायूचा जैविक परिणाम

वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड (CO2) वाढल्याने मानवी शरीरावरही गंभीर परिणाम होत असल्याचे ऑस्ट्रेलियातील राष्ट्रीय विद्यापीठाच्या संशोधनातून समोर आले आहे. १९९९ ते २०२० या काळात अमेरिकेतील सुमारे सात हजार लोकांच्या आरोग्य सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीचा अभ्यास करून शास्त्रज्ञांनी हा निष्कर्ष काढला आहे. या अभ्यासानुसार, हवेतील CO2 वाढल्याने आपल्या रक्तातील ‘सीरम बायकार्बोनेट’चे प्रमाण वाढले आहे, जे शरीरातील आम्ल-क्षार संतुलन राखण्यासाठी आवश्यक आहे. त्याच वेळी, हाडांच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे असलेले कॅल्शियम आणि फॉस्फरसचे प्रमाण कमी होत असल्याचेही दिसून आले आहे. हा बदल मानवी जैविक इतिहासात अभूतपूर्व असून, याचा सर्वाधिक फटका आजच्या पिढीला बसण्याची शक्यता आहे.

ऑस्ट्रेलियातील राष्ट्रीय विद्यापीठाने अमेरिकेच्या नॅशनल हेल्थ अँड न्यूट्रिशन एक्झामिनेशन सर्व्हे (NHANES) या मोठ्या आरोग्य सर्वेक्षणातील १९९९ ते २०२० या काळातील माहितीचा अभ्यास केला. या अभ्यासात सुमारे सात हजार लोकांच्या रक्ततपासणीचे निष्कर्ष दर दोन वर्षांनी तपासण्यात आले. या दीर्घकालीन अभ्यासातून एक चिंताजनक बाब समोर आली. १९९९ पासून लोकांच्या रक्तातील ‘सीरम बायकार्बोनेट’ या घटकाचे प्रमाण सुमारे सात टक्क्यांनी वाढले आहे. बायकार्बोनेट आपल्या शरीरातील आम्ल आणि क्षार यांचे संतुलन राखण्याचे काम करते.

जेव्हा आपण श्वास घेतो, तेव्हा ऑक्सिजन शरीरात जातो आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकला जातो. पण हवेत कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढल्यास, शरीराला रक्ताचा पीएच (आम्ल-क्षार पातळी) संतुलित ठेवण्यासाठी अधिक बायकार्बोनेट तयार करावे लागते. याचा अर्थ असा की, वातावरणातील बदलांची सूक्ष्म नोंद आपल्या रक्तात उमटू लागली आहे. याच काळात वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण सुमारे ३६९ पीपीएम (parts per million) वरून ४२० पीपीएमपेक्षा अधिक झाले आहे.

उत्क्रांतीच्या दृष्टीने पाहिल्यास, मानव सुमारे २८० ते ३०० पीपीएम कार्बन डायऑक्साइड असलेल्या वातावरणात विकसित झाला आहे. याचा अर्थ असा की, आज आपण ज्या हवेत श्वास घेत आहोत, ती आपल्या जैविक इतिहासात कधीही नव्हती. या संशोधनात आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट दिसून आली. रक्तातील कॅल्शियम आणि फॉस्फरसचे प्रमाण हळूहळू कमी होत आहे. हे दोन्ही घटक हाडांच्या आरोग्यासाठी आणि पेशींच्या योग्य कार्यासाठी खूप महत्त्वाचे आहेत.

जर बायकार्बोनेटचे प्रमाण दीर्घकाळ वाढत राहिले आणि इतर खनिजे कमी होत राहिली, तर त्याचे शरीरावर गंभीर आणि दीर्घकालीन परिणाम होतील. हे बदल शांतपणे घडत राहतील, पण त्याचा सर्वाधिक धोका आजच्या पिढीला आहे. हवामान बदल केवळ पर्यावरणावरच नाही, तर मानवी शरीरावरही परिणाम करत आहे, याकडे हा अभ्यास लक्ष वेधतो.