बाराला ८५ सेकंद कमी!

जगाचा विनाश, ज्याला इंग्रजीमध्ये ‘डूम्स डे’ म्हणतात, ही कल्पना आता केवळ काल्पनिक राहिलेली नाही. रशिया-युक्रेन युद्ध आणि अमेरिका-इस्रायलने इराणवर केलेल्या हल्ल्यांमुळे जग पुन्हा एकदा विनाशकारी युद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. ‘बुलेटिन ऑफ ॲटोमिक सायंटिस्ट्स’ने तयार केलेले ‘डूम्स डे क्लॉक’ हे सांकेतिक घड्याळ आता मध्यरात्रीच्या १२ वाजायला फक्त ८५ सेकंद बाकी असल्याचे दाखवत आहे. हे घड्याळ १९४७ पासून जगाला अणुबॉम्ब आणि युद्धाच्या धोक्यांपासून सावध करत आले आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, सध्याची जागतिक युद्धस्थिती, अण्वस्त्रप्रसार, तापमानवाढ आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (एआय) वाढता वापर यामुळे मानवजातीचा विनाश जवळ आला आहे.

‘डूम्स डे क्लॉक’ची सुरुवात दुसऱ्या महायुद्धानंतर झाली. अमेरिकेने जपानवर अणुबॉम्ब टाकल्यानंतर, अणुबॉम्ब बनवणाऱ्या शास्त्रज्ञांनी ‘बुलेटिन ऑफ ॲटोमिक सायंटिस्ट्स’ नावाचे मासिक सुरू केले. याच मासिकात त्यांनी १९४७ मध्ये पहिले ‘डूम्स डे क्लॉक’ छापले. त्यावेळी त्यांनी दाखवले की, जगाचा विनाश होण्यासाठी मध्यरात्रीचे १२ वाजायला अजून ७ मिनिटे बाकी आहेत. याचा अर्थ, मानवजाती विनाशापासून ७ मिनिटे दूर होती. या घड्याळाचा मुख्य उद्देश लोकांना अणुबॉम्ब आणि युद्धाच्या धोक्यांबद्दल सावध करणे हा होता.

कालांतराने, जगात तणाव वाढला, युद्धे झाली आणि अण्वस्त्रांचा प्रसार झाला. यामुळे ‘डूम्स डे क्लॉक’चा काटा पुढे सरकत राहिला, म्हणजे विनाश जवळ येत राहिला. जेव्हा जगात शांतता पसरली, जसे की १९९१ मध्ये शीतयुद्ध संपले, तेव्हा हा काटा मागेही सरकला. त्यावेळी हा काटा मध्यरात्रीच्या १२ वाजायला १७ मिनिटे बाकी असल्याचे दाखवत होता. ही विनाशापासूनची सर्वात दूरची वेळ होती. पण आता परिस्थिती बदलली आहे.

सध्या हे घड्याळ विनाशाच्या अगदी जवळ आले आहे. जानेवारी २०२४ मध्ये, हे घड्याळ मध्यरात्रीच्या १२ वाजायला फक्त ८५ सेकंद बाकी असल्याचे दाखवत आहे. याचा अर्थ, मानवजाती विनाशापासून दीड मिनिटांपेक्षा कमी अंतरावर आहे. शास्त्रज्ञांनी हा काटा पुढे सरकवण्याचे कारण म्हणजे जगात सुरू असलेली युद्धे, अण्वस्त्रांचा वाढता धोका, हवामान बदलाकडे होणारे दुर्लक्ष आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (एआय) वाढलेले अवलंबित्व.

भारताने १९७४ आणि १९९८ मध्ये अणुचाचण्या केल्या, तसेच पाकिस्ताननेही १९९८ मध्ये अणुचाचणी केली. या घटनांमुळे ‘डूम्स डे क्लॉक’चा काटा पुढे सरकला होता. पण आताची परिस्थिती त्याहून अधिक गंभीर आहे. रशिया-युक्रेन युद्ध चार वर्षांपासून सुरू आहे. इस्रायल आणि हमास यांच्यातील युद्ध संपले असले तरी, अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हल्ले करून नवीन संघर्षाला सुरुवात केली आहे. यामुळे जग एकाच वेळी अनेक आघाड्यांवर युद्धाच्या खाईत लोटले जात आहे.

‘बुलेटिन ऑफ ॲटोमिक सायंटिस्ट्स’च्या मते, सध्याची युद्धखोरी जगाला विनाशाच्या टोकावर घेऊन जाऊ शकते. पश्चिम आशियातील युद्धाचे परिणाम संपूर्ण जगाला भोगावे लागत आहेत. अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची विधाने आणि इराणचे प्रत्युत्तर पाहता, हे युद्ध लवकर संपण्याची चिन्हे दिसत नाहीत.

‘डूम्स डे क्लॉक’वर अनेकदा टीका झाली आहे की ते निरर्थक आहे. पण हे नाकारता येत नाही की, हे घड्याळ मानवाला विनाशाकडे नेणाऱ्या बेपर्वाईबद्दल धोक्याची घंटा वाजवत आहे. हे घड्याळ आपल्याला आठवण करून देते की, आपण नैसर्गिक आपत्तींवर मात करू शकतो, पण मानवी हव्यास आणि वर्चस्ववादातून निर्माण होणारे युद्ध हे सर्वात मोठे संकट आहे. शास्त्रज्ञांनी या घड्याळाद्वारे जगाला संघर्षापासून सावध करण्याचा प्रयत्न केला आहे.