हिपॅटायटिस ए: आपल्या मुलांसाठी योग्य लस घेणेाचे महत्त्व

लहान मुलांच्या आरोग्यासाठी 'हेपेटायटीस ए' या संसर्गाबद्दल पालकांनी जागरूक असणे अत्यंत गरजेचे आहे. हा संसर्ग जगभरात मोठ्या प्रमाणात पसरलेला असून, भारतात तर पाच वर्षांखालील सुमारे ८०% मुलांमध्ये या विषाणूविरोधात अँटीबॉडीज आढळतात. याचा अर्थ लहान वयातच त्यांना या विषाणूचा संसर्ग झालेला असतो. अनेक पालक या संसर्गाच्या धोक्याबद्दल आणि त्याच्या प्रतिबंधाबद्दल पुरेशी माहिती ठेवत नाहीत. त्यामुळे, मुलांचे आरोग्य जपण्यासाठी या आजाराबद्दलची खरी माहिती जाणून घेणे आणि लसीकरणासारखे प्रतिबंधात्मक उपाय करणे महत्त्वाचे आहे.

पालकांसाठी एक सोपा नियम आहे: कोणतीही समस्या उद्भवण्यापूर्वीच त्यावर उपाय शोधणे. जसे की, घराला मुलांसाठी सुरक्षित करणे किंवा बाळाच्या बाटल्या निर्जंतुक करणे. पण हेपेटायटीस ए सारख्या संसर्गाच्या बाबतीत, अनेक पालक या धोक्याकडे दुर्लक्ष करतात. हेपेटायटीस ए हा यकृताचा (liver) एक सामान्य संसर्ग आहे, पण तरीही त्याबद्दल अनेक गैरसमज आहेत.

भारतात केलेल्या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, पाच वर्षांपर्यंतच्या जवळपास ८०% मुलांमध्ये हेपेटायटीस ए विषाणूविरोधात अँटीबॉडीज (antibodies) तयार झालेल्या असतात. यावरून हे स्पष्ट होते की, लहान वयातच मुलांना या विषाणूचा संसर्ग मोठ्या प्रमाणात होतो. म्हणूनच, पालकांनी या संसर्गाबद्दल आणि तो कसा टाळता येईल याबद्दल माहिती असणे खूप महत्त्वाचे आहे.

वैद्यकीय सल्ले आणि जनजागृती असूनही, काही गैरसमज पालकांना चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकतात. हेपेटायटीस ए बद्दलचे तीन सामान्य गैरसमज आणि त्यांची खरी माहिती खालीलप्रमाणे आहे, जेणेकरून पालक आपल्या मुलांना सुरक्षित ठेवण्यासाठी योग्य पावले उचलू शकतील.

गैरसमज १: हेपेटायटीस ए मुळे मुलांना गंभीर त्रास होत नाही, त्यामुळे लसीकरण आवश्यक नाही.

सत्य: बहुतेक मुले हेपेटायटीस ए मधून बरी होतात, पण याचा अर्थ असा नाही की या संसर्गाला कमी लेखले पाहिजे. हा यकृताचा एक गंभीर संसर्ग आहे. यामुळे ताप, अशक्तपणा, पोटदुखी आणि भूक न लागणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. लहान मुलांमध्ये, ही लक्षणे खूप सौम्य असू शकतात, जसे की थकवा किंवा कमी भूक लागणे. त्यामुळे, घरातील इतर सदस्य आजारी पडेपर्यंत याकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता असते.

एका नवीन अभ्यासानुसार, हेपेटायटीस ए हा भारतीय मुलांमध्ये, विशेषतः पाच वर्षांखालील मुलांमध्ये, यकृताच्या तीव्र संसर्गाचे एक सामान्य कारण आहे. जरी बहुतेक मुले यातून बरी होत असली, तरी हा अनुभव मुलांसाठी आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी खूप कठीण असू शकतो. डॉक्टर लसीकरणाद्वारे लवकर संरक्षण निर्माण करण्याचा सल्ला देतात, जेणेकरून संसर्ग होण्यापूर्वीच मुलांची प्रतिकारशक्ती तयार होईल. इंडियन ॲकॅडमी ऑफ पेडियाट्रिक्स (Indian Academy of Paediatrics) त्यांच्या नियमित लसीकरण वेळापत्रकात एक ते दोन वर्षांच्या मुलांसाठी हेपेटायटीस ए लसीचा समावेश करते.

गैरसमज २: आम्ही फक्त फिल्टर केलेले पाणी वापरतो आणि घरीच जेवण बनवतो, त्यामुळे माझ्या मुलाला कधीही हेपेटायटीस ए होणार नाही.

सत्य: फिल्टर केलेले पाणी वापरणे आणि घरी जेवण बनवणे या चांगल्या सवयी आहेत, पण त्या तुमच्या मुलांना हेपेटायटीस ए पासून पूर्णपणे सुरक्षित ठेवण्यासाठी नेहमीच पुरेशा नसतात. हा संसर्ग बाधित व्यक्तींच्या संपर्कातून, खेळणी, भांडी किंवा पृष्ठभाग वाटून घेतल्याने आणि स्वच्छतेच्या अभावामुळे पसरू शकतो. विशेषतः लहान मुले, जी अजून स्वच्छतेच्या मूलभूत सवयी शिकत असतात, त्यांच्यामध्ये याचा धोका जास्त असतो.

पावसाळ्यामध्ये, अगदी काळजी घेणाऱ्या घरातही अनेक संसर्गजन्य रोगांचा अनपेक्षित धोका निर्माण होऊ शकतो. पाण्याच्या पाईपलाईनमध्ये पूर आल्याने बिघाड होऊ शकतो आणि फिल्टर केलेले पाणी देखील कधीकधी स्पष्ट चिन्हे न दिसता दूषित होऊ शकते. याव्यतिरिक्त, प्लेग्रुप्स (playgroups), डेकेअर सेंटर्स (daycares) आणि शाळा यांसारख्या ठिकाणी संसर्ग वेगाने पसरतो. लहान मुले अनेकदा खेळणी, झोपायच्या चटई आणि स्वच्छतागृहे वाटून घेतात. लसीकरणामुळे या अदृश्य धोक्यांपासून संरक्षण मिळते. यामुळे तुमच्या मुलाची प्रतिकारशक्ती विषाणूच्या संपर्कात येण्यापूर्वीच सक्रिय होते, तुमचे घर कितीही सुरक्षित असले तरी.

गैरसमज ३: आम्ही मोठ्या शहरात राहतो, त्यामुळे हेपेटायटीस ए सारखे उद्रेक क्वचितच होतात.

सत्य: अलिकडच्या वर्षांत, भारतातील शहरी भागांमध्येही हेपेटायटीस ए च्या उद्रेकाची नोंद झाली आहे. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, संसर्गाचा स्रोत पाणी दूषित होणे हा असल्याचे आढळून आले आहे, मग ते गृहनिर्माण संस्थांमधील असो वा सामायिक सुविधांमधील, जिथे सामान्य स्वच्छतेचे निकष उच्च असले तरीही. शहरातील मुले शाळा, ॲक्टिव्हिटी क्लासेस (activity classes) आणि डेकेअर सेंटर्समध्ये बराच वेळ घालवतात. ती खेळणी वाटून घेतात, एकत्र जेवतात आणि अनेकदा हात धुवायला विसरतात. अशा सामूहिक ठिकाणी, विषाणू एका मुलाकडून दुसऱ्या मुलाकडे सहज पसरू शकतो. हा विषाणू पृष्ठभागावर अनेक दिवस टिकून राहू शकतो, त्यामुळे लक्षणे दिसण्यापूर्वीच तो सहज पसरतो.

काही अभ्यासांनुसार ग्रामीण भागात या संसर्गाचे प्रमाण जास्त असल्याचे दिसून येते, तर काही अभ्यासांमध्ये शहरी भागात जास्त प्रकरणे नोंदवली गेली आहेत. यावरून असे सूचित होते की हेपेटायटीस ए चा संसर्ग भौगोलिकदृष्ट्या मर्यादित नाही, तर तो सर्वत्र पसरलेला आहे. अभ्यासातून असेही दिसून आले आहे की केवळ स्वच्छतेत सुधारणा पुरेशी नाही, त्यामुळे संसर्ग टाळण्यासाठी आणि समाजात त्याचा प्रसार कमी करण्यासाठी लसीकरणाची भूमिका अधोरेखित होते.

पालकांसाठी एक साधी आठवण:

गैरसमज अनेकदा महत्त्वाचे निर्णय घेण्यास उशीर लावतात. हेपेटायटीस ए च्या बाबतीत, खरी माहिती जाणून घेणे आणि लवकर कृती करणे मुलांना संसर्ग होण्यापूर्वी सुरक्षित ठेवण्यास मदत करू शकते. घरात निरोगी सवयी लावणे महत्त्वाचे आहे, पण त्या नेहमीच पुरेशा नसतात. वेळेवर लसीकरणाबद्दल तुमच्या डॉक्टरांशी बोला, जेणेकरून तुम्ही या संसर्गाच्या एक पाऊल पुढे राहाल.

डॉ. ए. सोमसुंदरम, एमडी, पीजीडीडीएन, एफआयएपी (Dr. A Somasundaram, MD, PGDDN, FIAP)
वरिष्ठ सल्लागार बालरोगतज्ञ
हेल्थकेअरmalar, अड्यार, चेन्नई.