अस्थमा संबंधित मिथके आणि सत्य: लहान मुलांचं आरोग्य सांभाळण्यासाठी महत्त्वाचं मार्गदर्शन

एका ७ वर्षांच्या मुलीला दोन वर्षांपासून दम्याचा त्रास आहे. तिला वर्षातून ३-४ वेळा खोकला आणि धाप लागण्याचा त्रास होतो, जो किमान १० दिवस टिकतो. रात्रीच्या वेळी येणारा कोरडा खोकला तिच्या झोपेमध्ये व्यत्यय आणतो. डॉक्टरांनी तिला दम्याचा आजार असल्याचे निदान केले आणि इनहेलर वापरण्याचा सल्ला दिला. मात्र, कुटुंबियांना इनहेलरच्या व्यसनाबद्दल आणि दुष्परिणामांबद्दल चिंता वाटू लागली. अशा प्रकारची परिस्थिती अनेक पालकांना अनुभवायला मिळते. इनहेलरबद्दल समाजात अनेक गैरसमज आहेत, ज्यामुळे दम्याच्या योग्य उपचारांमध्ये अडथळा येतो. या लेखात, दम्याबद्दलचे काही प्रमुख गैरसमज आणि त्यांची सत्यता स्पष्ट केली आहे.

दम्याबद्दलचे गैरसमज आणि सत्यता

गैरसमज १: जर मुलाला श्वास घेण्यास त्रास होत नसेल, तर तो दमा असू शकत नाही.
सत्यता: दम्यामध्ये फुफ्फुसातील वायुमार्ग अरुंद आणि सुजलेले असतात, ज्यामुळे हवेचा प्रवाह बाधित होतो. यामुळे खोकला, धाप लागणे, छातीत घट्टपणा जाणवणे किंवा शारीरिक हालचालींदरम्यान श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र, दम्याच्या प्रत्येक रुग्णामध्ये ही सर्व लक्षणे एकाच वेळी किंवा नेहमीच दिसत नाहीत. काही मुलांना फक्त खोकला किंवा धाप लागणे यांसारखी एक किंवा दोन लक्षणे दिसू शकतात.

गैरसमज २: माझा मुलगा ४ वर्षांपर्यंत ठीक होता, मग त्याला अचानक दमा कसा होऊ शकतो?
सत्यता: जन्मापासून किंवा लहान वयात दमा असणे दुर्मिळ आहे. दम्याची लक्षणे बालपणात किंवा पौगंडावस्थेत कधीही दिसू शकतात. काहीवेळा प्रौढांमध्येही दम्याचा त्रास सुरू होऊ शकतो. त्यामुळे वयाचा दम्याशी थेट संबंध नाही.

गैरसमज ३: इनहेलरमुळे व्यसन लागते.
सत्यता: इनहेलर हे एक उपकरण आहे, ज्याद्वारे औषध थेट फुफ्फुसात पोहोचवले जाते. नेब्युलायझर आणि तोंडावाटे घ्यायच्या सिरपमध्येही दम्यासाठी वापरली जाणारी औषधेच असतात. दम्यावर उपचार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कोणत्याही औषधाचे व्यसन लागत नाही. काही लोकांना असे वाटते की इनहेलर वापरणे सुरू केल्यावर ते थांबवणे कठीण होते. याचे कारण इनहेलरचे व्यसन नसून, दम्याचा आजार इतका गंभीर असतो की त्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी औषधांची गरज भासते.

गैरसमज ४: जर मुलाला बरे वाटत असेल, तर इनहेलर घेण्याची गरज नाही.
सत्यता: दम्याच्या लक्षणांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी इनहेलरचा नियमित वापर करणे आवश्यक आहे. काहीवेळा, दम्याचा त्रास कमी झाल्यावर औषधांचा डोस कमी करावा लागू शकतो. परंतु, अचानक औषध बंद केल्यास दम्याचा त्रास पुन्हा वाढू शकतो. त्यामुळे, डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधोपचार थांबवू नये.

गैरसमज ५: जर मुलाने इनहेलर जास्त वापरले, तर ते काम करणे थांबवते.
सत्यता: स्टिरॉइड्सच्या बाबतीत अशी कोणतीही सहनशीलता (tolerance) विकसित होत नाही, ज्यामुळे ते कालांतराने काम करणे थांबवतात. जर इनहेलर वापरल्यानंतरही लक्षणे कायम राहत असतील, तर त्याची कारणे औषधांचा अनियमित वापर, चुकीची इनहेलर वापरण्याची पद्धत, ऍलर्जी निर्माण करणाऱ्या घटकांच्या संपर्कात येणे किंवा काही विशिष्ट बुरशीची संवेदनशीलता असू शकतात.

गैरसमज ६: स्टिरॉइड्स असलेले इनहेलर मुलांची वाढ खुंटवतात.
सत्यता: इनहेलरमध्ये स्टिरॉइड्सचे प्रमाण मायक्रोग्राममध्ये असते, तर तोंडावाटे घ्यायच्या स्टिरॉइड्सचे प्रमाण मिलिग्रॅममध्ये असते. इनहेलरमधील स्टिरॉइड्स प्रामुख्याने फुफ्फुसे आणि श्वसनमार्गावर काम करतात आणि शरीरात त्यांचे शोषण खूप कमी होते. त्यामुळे, इनहेलरमधील कमी डोसमुळे मुलांच्या वाढीवर कोणताही दुष्परिणाम होत नाही. याउलट, जर दमा अनियंत्रित राहिला, तर तो मुलांची वाढ खुंटवू शकतो.

गैरसमज ७: लक्षणे दिसल्यावर उपचार करणे, नियमित औषधोपचारापेक्षा चांगले आहे.
सत्यता: दम्याच्या उपचारांचे मुख्य उद्दिष्ट श्वसनमार्गातील जुनाट जळजळ (chronic inflammation) कमी करणे आहे, केवळ अचानक उद्भवणाऱ्या त्रासावर उपचार करणे नाही. अनियंत्रित जळजळीमुळे फुफ्फुसांची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते आणि गंभीर स्वरूपाचे दमाचे झटके येऊ शकतात, ज्यासाठी रुग्णालयात किंवा अतिदक्षता विभागात दाखल करावे लागते. अशा वेळी तोंडावाटे जास्त डोसचे स्टिरॉइड्स द्यावे लागतात. इनहेलरद्वारे नियमितपणे औषधोपचार घेतल्यास त्याचे दुष्परिणाम कमी असतात आणि हा उपचार सर्वात प्रभावी आणि सोयीस्कर आहे.

पालकांसाठी सल्ला:
पालकांनी इंटरनेट किंवा सोशल मीडियावर मिळालेल्या चुकीच्या माहितीवर अवलंबून न राहता, पात्र वैद्यकीय व्यावसायिकांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. डॉ. अंशुला तायल बन्सल, कन्सल्टंट, पेडियाट्रिक पल्मोनोलॉजी, मणिपाल हॉस्पिटल, गोवा यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, दम्याबद्दलचे गैरसमज दूर करणे आणि योग्य उपचार घेणे हे मुलांच्या आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. इनहेलर हे दम्यावरील उपचारांचे एक महत्त्वाचे साधन आहे आणि त्याचा योग्य वापर केल्यास मुलांचे जीवनमान सुधारू शकते. पालकांनी आपल्या मुलांच्या आरोग्याबाबत कोणतीही शंका असल्यास डॉक्टरांशी मोकळेपणाने बोलावे.