पुस्तकांची ताटकळ

राज्यातील सार्वजनिक ग्रंथालयांना ४० टक्के वाढीव अनुदान मिळणार आहे. यामुळे पुस्तकांबद्दलची आवड वाढेल. दोन हजार नवीन ग्रंथालयांना मान्यता दिली जाईल. तसेच, १५० वर्षे जुन्या वाचनालयांचा राज्य सरकार गौरव करणार आहे. पुस्तकांची गावे ही संकल्पना पुढे नेण्यासाठी सरकारने पुढाकार घेतला आहे. मात्र, यापूर्वीच्या घोषणांचा आढावा घेणेही गरजेचे आहे, जेणेकरून 'पुढे पाठ मागे सपाट' अशी परिस्थिती उद्भवणार नाही.

पुस्तकांचे खरे मोल वाचल्याशिवाय कळत नाही. भारतात पुस्तकांबद्दलची जागृती खूप पूर्वीपासून झाली आहे. बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांनी शिक्षणाशी ग्रंथालये जोडून पुस्तकांच्या चळवळीला मोठी चालना दिली. बडोदा हे खऱ्या अर्थाने पुस्तकी चळवळीचे केंद्र बनले होते. अमेरिकेतील ‘ओपन ॲक्सेस सिस्टीम’ तेव्हा बडोद्यात होती. १९२७-२८ या एका वर्षात बडोद्याच्या मध्यवर्ती ग्रंथालयातून एक लाख पुस्तकांची देवाणघेवाण झाली. त्यावेळच्या ग्रंथालयावरील खर्चाची तरतूद आजच्या २६ कोटी ९१ लाख रुपयांहून अधिक होती. महाराजांनी फिरत्या ग्रंथालयांची सोय स्मशानापर्यंत पोहोचवली होती. ‘ब्रिटिश जर्नल ऑफ लायब्ररी सायन्स’मध्ये त्यांच्या कार्याची प्रशंसा केली आहे. त्यांनी पुस्तक चळवळीचा प्रसार बडोद्यापुरता मर्यादित न ठेवता संपूर्ण भारतात केला.

जगातील पहिले ‘बुक टाऊन’ म्हणून ग्रेट ब्रिटनच्या वेल्समधील हे-ऑन-वाय शहराची ओळख आहे. रिचर्ड बूथ नावाच्या एका पुस्तकप्रेमीने १९६१ मध्ये या शहराला जुन्या पुस्तकांच्या खरेदी-विक्रीचे केंद्र बनवले. शहराला प्रसिद्धी मिळवून देण्यासाठी बूथ यांनी स्वतःला राजा घोषित केले आणि १९७७ मध्ये हे-ऑन-वाय हे स्वतंत्र राज्य असल्याची घोषणा केली. गंमतीची गोष्ट म्हणजे त्यांनी आपल्या घोड्याला पंतप्रधान नेमले. दोन हजारांहून कमी लोकसंख्या असलेल्या या गावात २० पुस्तकांची दुकाने आहेत. कॅसल येथे एक खुले पुस्तक दालन आहे, जिथे विक्रेता नसतो. लोक पैसे पेटीत टाकून पुस्तके खरेदी करतात. यानंतर बेल्जियममधील रेडू, स्कॉटलंडमधील विगटाउन यांसारखी पुस्तकगावे उदयास आली.

जगभरात दर सेकंदाला सुमारे ७० पुस्तके विकली जातात. अंदाजे २०० ते २२० कोटी पुस्तके ऑनलाइन आणि इतर माध्यमांतून वर्षभरात विकली जातात. अमेरिका, चीन आणि ब्रिटनमध्ये जगातल्या ७० टक्के पुस्तकांची विक्री होते. न्यूयॉर्कमधील ‘बार्न्स अँड नोबल’ हे जगातील सर्वात मोठे पुस्तकांचे दुकान आहे. कोलकात्याचा ‘कॉलेज स्ट्रीट’ हा आशियातील सर्वात मोठा पुस्तक बाजार आहे. दिल्लीत सर्वाधिक पुस्तके विकली जातात.

पुस्तकांच्या मोफत सेवाही प्रभावी आहेत. महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील भिलार हे भारतातील पहिले पुस्तकाचे गाव म्हणून ओळखले जाते. भिलार स्ट्रॉबेरीसाठीही प्रसिद्ध आहे. येथे ३५ दालनांमध्ये ३५ हजारांहून अधिक पुस्तके पर्यटक मोफत वाचू शकतात. सरकारने सांगलीजवळील औदुंबर, मराठवाड्यातील वेरूळ, विदर्भातील नवेगाव बांध आणि कोकणातील पोंभुर्ले या नव्या पुस्तक गावांची घोषणा चार वर्षांपूर्वी केली होती. मात्र, यापैकी नवेगाव बांध येथील पुस्तक दालनाचे उद्घाटन रखडले आहे. अधिकाऱ्यांनी पाहणी केली, पण पुढे काहीच झाले नाही. मंत्री आणि अधिकाऱ्यांनी पुस्तकांच्या वाट्याला ताटकळत ठेवले आहे.

साने गुरुजी पुस्तकांना प्रेम, त्याग आणि मांगल्याची शिदोरी मानत असत. त्यांच्या मते, पुस्तक हे मानवी जीवनाला प्रगल्भ करणारी निष्ठावान मैत्रीण आहे. नवेगाव बांध हे विदर्भातील एक प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ आहे. अशा ठिकाणी 'निष्ठावान मैत्रिणीं'ची घुसमट होणे योग्य नाही. सरकारला हे कोणीतरी सांगायला हवे.