पुस्तकांची ताटकळ

Contributed by: श्रीपाद अपराजित|महाराष्ट्र टाइम्स•

राज्यातील सार्वजनिक ग्रंथालयांना ४० टक्के वाढीव अनुदान मिळणार आहे. दोन हजार नवीन ग्रंथालयांना मान्यता दिली जाईल. दीडशे वर्षे जुन्या वाचनालयांचा गौरव केला जाईल. पुस्तकांची गावे विकसित केली जात आहेत. भिलार हे भारतातील पहिले पुस्तक गाव आहे. नवेगाव बांध, वेरूळ, औदुंबर, पोंभुर्ले येथेही पुस्तक गावे होणार आहेत. पुस्तकांचे महत्त्व वाढवण्यासाठी हे प्रयत्न केले जात आहेत.

पुस्तकांची ताटकळ
राज्य सरकार राज्यातील सार्वजनिक ग्रंथालयांना ४० टक्के वाढीव अनुदान देणार आहे. यामुळे पुस्तकांबद्दलची आवड वाढेल. तसेच, दोन हजार नवीन ग्रंथालयांना मान्यता मिळणार आहे. दीडशे वर्षे जुन्या वाचनालयांचा गौरव केला जाईल. सरकारने यापूर्वी पुस्तकांची गावे जाहीर केली होती, त्याचाही आढावा घेणे गरजेचे आहे, अन्यथा योजना कागदावरच राहतील. पुस्तकांचे महत्त्व वाचल्याशिवाय कळत नाही. भारतात पुस्तकांबाबतची जागृती खूप पूर्वीपासून झाली आहे. बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांनी शिक्षणाशी ग्रंथालये जोडून पुस्तकांच्या चळवळीला सुरुवात केली. बडोदा हे खऱ्या अर्थाने पुस्तकी चळवळीचे केंद्र बनले होते. तिथे अमेरिकेतील ‘ओपन ॲक्सेस सिस्टीम’सारखी व्यवस्था होती. १९२७-२८ मध्ये एका वर्षात बडोद्याच्या मध्यवर्ती ग्रंथालयातून एक लाख पुस्तकांची देवाणघेवाण झाली. त्यावेळच्या ग्रंथालयावरील खर्चाची तरतूद आजच्या २६ कोटी ९१ लाख रुपयांपेक्षा जास्त होती. महाराजांनी फिरत्या ग्रंथालयांची सोय स्मशानापर्यंत पोहोचवली. त्यांनी ही चळवळ केवळ बडोद्यापुरती मर्यादित न ठेवता संपूर्ण भारतात पसरवली, असे ‘ब्रिटिश जर्नल ऑफ लायब्ररी सायन्स’मध्ये म्हटले आहे.

जगातील पहिले ‘बुक टाऊन’ म्हणून ग्रेट ब्रिटनच्या वेल्समधील हे-ऑन-वाय शहराची ओळख आहे. रिचर्ड बूथ नावाच्या एका पुस्तकप्रेमीने १९६१ मध्ये या शहराला जुन्या पुस्तकांच्या खरेदी-विक्रीचे केंद्र बनवले. शहराला प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी बूथ यांनी स्वतःला राजा घोषित केले आणि १९७७ मध्ये हे-ऑन-वाय हे स्वतंत्र राज्य असल्याचे सांगितले. गंमतीची गोष्ट म्हणजे त्यांनी आपल्या घोड्याला पंतप्रधान बनवले. या गावात दोन हजारांहून कमी लोकसंख्या असूनही २० पुस्तकांची दुकाने आहेत. कॅसल येथे एक खुले पुस्तक दालन आहे, जिथे विक्रेता नसतो. लोक पैसे पेटीत टाकून पुस्तके घेतात. यानंतर बेल्जियममधील रेडू, स्कॉटलंडमधील विगटाउन यांसारखी पुस्तकगावे तयार झाली.
जगभरात दर सेकंदाला सुमारे ७० पुस्तके विकली जातात. ऑनलाइन आणि इतर माध्यमांतून वर्षभरात अंदाजे २०० ते २२० कोटी पुस्तके विकली जात असावीत. अमेरिका, चीन आणि ब्रिटनमध्ये जगातल्या ७० टक्के पुस्तकांची विक्री होते. न्यूयॉर्कमधील ‘बार्न्स अँड नोबल’ हे जगातील सर्वात मोठे पुस्तकांचे दुकान आहे. कोलकात्याचा ‘कॉलेज स्ट्रीट’ हा आशियातील सर्वात मोठा पुस्तक बाजार आहे. दिल्लीत सर्वाधिक पुस्तके विकली जातात.

पुस्तकांच्या मोफत सेवाही खूप चांगल्या आहेत. महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील भिलार हे भारतातील पहिले पुस्तकाचे गाव म्हणून ओळखले जाते. भिलार स्ट्रॉबेरीसाठीही प्रसिद्ध आहे. तिथे ३५ दालनांमध्ये ३५ हजारांहून अधिक पुस्तके पर्यटक मोफत वाचू शकतात. सरकारने सांगलीजवळील औदुंबर, मराठवाड्यातील वेरूळ, विदर्भातील नवेगाव बांध आणि कोकणातील पोंभुर्ले या नव्या पुस्तक गावांची घोषणा चार वर्षांपूर्वी केली होती. मात्र, यातील एका दालनाची उभारणी पूर्ण झाली असली तरी, नवेगाव फाउंडेशन उद्घाटनासाठी पत्रव्यवहार करून थकले आहे. दीड वर्षांपूर्वी अधिकाऱ्यांनी पाहणी केली, पण मंत्री आणि अधिकाऱ्यांनी पुस्तकांच्या वाट्याला केवळ प्रतीक्षाच दिली आहे.

साने गुरुजी पुस्तकांना प्रेम, त्याग आणि मांगल्याची शिदोरी मानत असत. त्यांच्या मते, पुस्तक हे मानवी जीवनाला प्रगल्भ करणारी जिवंत मैत्रीण आहे. नवेगाव बांध हे विदर्भातील एक प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ आहे. अशा ठिकाणी ‘निष्ठावान मैत्रिणीं’ची (पुस्तकांची) घुसमट होणे योग्य नाही. सरकारला हे कोणीतरी सांगायला हवे.

हेही वाचा