‘उलट्या’ ग्रहमालिकेचे आव्हान

महाराष्ट्र टाइम्स•

शास्त्रज्ञांनी एका अनोख्या ग्रहमालिकेचा शोध लावला आहे. या मालिकेत ताऱ्याच्या जवळचे ग्रह खडकाळ आणि दूरचे ग्रह वायूरूप असण्याच्या नियमाचे पालन होत नाही. 'एलएचएस १९०३' या ताऱ्याभोवती फिरणाऱ्या चार ग्रहांपैकी सर्वात बाहेरील ग्रहही खडकाळ आहे. या शोधाने ग्रहांच्या निर्मितीच्या सिद्धांतावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. हे संशोधन 'सायन्स' नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहे.

‘उलट्या’ ग्रहमालिकेचे आव्हान
शास्त्रज्ञांनी एका नवीन ग्रहप्रणालीचा शोध लावला आहे, जी ग्रहांच्या निर्मितीच्या जुन्या सिद्धांतांना आव्हान देते. ‘ एलएचएस १९०३ ’ नावाच्या लाल बटू ताऱ्याभोवती फिरणाऱ्या या ग्रहमालिकेत, ताऱ्याच्या अगदी जवळचे ग्रह खडकाळ आणि दूरचे ग्रह वायूरूप असण्याच्या नियमाला अपवाद ठरले आहेत. या ग्रहमालिकेतील सर्वात बाहेरचा ग्रहसुद्धा खडकाळ असल्याचे आढळले आहे, ज्यामुळे शास्त्रज्ञांना ग्रहांच्या निर्मितीच्या प्रक्रियेवर नव्याने विचार करण्यास भाग पाडले आहे. मॅकमास्टर विद्यापीठ आणि युनिव्हर्सिटी ऑफ वॉरिकच्या संशोधकांनी पृथ्वीवरील आणि अवकाशातील दुर्बिणींच्या मदतीने हा शोध लावला आहे.

आपल्या सूर्यमालेत जसे ताऱ्याच्या जवळ बुध, शुक्र, पृथ्वी आणि मंगळ हे खडकाळ ग्रह आहेत, तर गुरू, शनी, युरेनस आणि नेपच्यून हे वायूरूप ग्रह आहेत. यामागे असा सिद्धांत आहे की, ताऱ्याच्या जवळच्या ग्रहांवर तीव्र किरणोत्सर्गामुळे वायू उडून जातात आणि ते खडकाळ बनतात. तर, दूरच्या थंड प्रदेशात वायू टिकून राहतात आणि वायूरूप ग्रह तयार होतात. पण ‘एलएचएस १९०३’ या लाल बटू ताऱ्याची ग्रहमालिका या सिद्धांताला धक्का देते.
या ताऱ्याभोवती चार ग्रह फिरत असल्याचे शास्त्रज्ञांना आढळले. सुरुवातीला सापडलेले तीन ग्रह जुन्या सिद्धांताप्रमाणेच होते. सर्वात आतला ग्रह खडकाळ होता, त्यानंतरचे दोन ग्रह नेपच्यूनसारखे वायूरूप होते, पण आकाराने लहान होते. मात्र, युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या ‘सीएचईओपीएस’ उपग्रहाने केलेल्या पुढील निरीक्षणांमध्ये एक धक्कादायक गोष्ट समोर आली. त्यांना चौथा ग्रह ‘एलएचएस १९०३ई’ सापडला, जो सर्वात बाहेरचा असूनही खडकाळ होता.

या ग्रहाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी संगणकीय सिम्युलेशन्सचा वापर करण्यात आला. त्याच्या कक्षेचा अभ्यास केला असता, असे दिसून आले की ग्रहावरचा वायू नष्ट होण्यासाठी किंवा कमी होण्यासाठी वेळेनुसार होणारे बदल किंवा एखाद्या मोठ्या धूमकेतूची टक्कर यांसारखी कारणे असू शकत नाहीत.

संशोधकांच्या मते, या ग्रहमालिकेतील ग्रह एकाच वेळी तयार झाले नसून, ते एकामागून एक तयार झाले असावेत. जेव्हा बाहेरील ग्रहांची निर्मिती झाली, तेव्हा ताऱ्याभोवती वायूचे प्रमाण कमी झाले असावे. त्यामुळे, वायू टिकून न राहिल्याने हा बाहेरील ग्रहसुद्धा खडकाळ राहिला. हे महत्त्वाचे संशोधन ‘सायन्स’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहे. प्रा. रायन क्लाउटियर आणि प्रा. थॉमस विल्सन यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधकांनी हा शोध लावला आहे.

हेही वाचा