नीतिमत्ता, नीतिमूल्ये आणि नैतिकता

पत्रकारितेतील नैतिकतेचा आरसा: प्रा. अरुण साधूंचे 'कोड ऑफ जर्नालिस्टिक एथिक्स'

पत्रकारितेच्या जगात योग्य काय आणि अयोग्य काय, हा प्रश्न नेहमीच पत्रकारांसमोर उभा राहतो. अशा वेळी त्यांना पटकन निर्णय घ्यावे लागतात. या निर्णयांना दिशा देण्याचे काम पत्रकारितेची नीतिमूल्ये करतात. पत्रकार हे तत्त्वज्ञानाचे तज्ज्ञ नसले तरी, पत्रकारितेची प्रतिष्ठा जपण्यासाठी काही किमान गोष्टींचे भान ठेवणे आवश्यक आहे. याच गरजेतून ज्येष्ठ लेखक आणि पत्रकार प्रा. अरुण साधू यांनी 'कोड ऑफ जर्नालिस्टिक एथिक्स' हे पुस्तक लिहिले. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात हे पुस्तक प्रत्येक क्षेत्राला मार्गदर्शन करेल, असे ज्येष्ठ पत्रकार कुमार केतकर यांनी म्हटले आहे.

गोध्रा येथील घटनेच्या वेळी प्रा. अरुण साधू पुणे विद्यापीठाच्या पत्रकारिता विभागाचे प्रमुख होते. त्यांनी यापूर्वी गुजरातसह देशातील अनेक महत्त्वाच्या राजकीय घटनांचे वार्तांकन केले होते. देशातील जातीय दंगली आणि तणावाच्या घटनांचाही त्यांनी अभ्यास केला होता. या अभ्यासातून त्यांना जाणवले की, अनेकदा माध्यमे अशा घटनांचे योग्य आणि प्रभावी चित्रण करण्यात अपयशी ठरतात. यातूनच, अशा घटनांचे वार्तांकन करताना कोणत्या गोष्टींचे भान ठेवावे, यावर त्यांनी विचार सुरू केला. या कामात त्यांना सहकारी पत्रकार प्रा. किरण ठाकूर यांची मोलाची साथ मिळाली.

पत्रकारितेसाठी नीतिमूल्यांची गरज ओळखून त्यांनी विद्यापीठ अनुदान आयोगाला (UGC) एक प्रस्ताव पाठवला. दर्जा, सत्यता, अचूकता, निष्पक्षता आणि वस्तुनिष्ठता यांसारख्या तत्त्वांचा समावेश असलेल्या या प्रकल्पाला UGC ने २००३ मध्ये मंजुरी दिली आणि निधीही उपलब्ध करून दिला. त्यावेळी २४ तास वृत्तवाहिन्या पूर्णपणे विकसित झाल्या नव्हत्या. इलेक्ट्रॉनिक माध्यमांमुळे छापील माध्यमांसमोर आव्हाने उभी राहू लागली होती. साधूंनी या पुस्तकात वर्तमानपत्रांच्या कामगिरीवर भर दिला असला तरी, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमांचाही विचार केला आहे. प्रा. किरण ठाकूर यांनी या पुस्तकाचे संपादन केले आहे. हे पुस्तक गेल्या वर्षी प्रकाशित झाले, पण दुर्दैवाने दोघेही आता हयात नाहीत.

साधू यांचे पुस्तकातील विश्लेषण, उदाहरणे आणि मते अत्यंत स्पष्ट आणि परखड आहेत. विषय क्लिष्ट असला तरी, त्यांची भाषा शैलीदार आणि सहजसुंदर आहे, जी वाचकांच्या मनाला भिडते. या पुस्तकासाठी सखोल संशोधन, दिग्गज पत्रकारांच्या मुलाखती, त्यांचे अनुभव आणि विविध वर्तमानपत्रांचे वाचन यांचा आधार घेण्यात आला आहे. हे पुस्तक केवळ पत्रकारितेच्या विद्यार्थ्यांनीच नव्हे, तर सर्वांनीच वाचण्यासारखे आहे.

लोकप्रतिनिधी, डॉक्टर, पोलीस आणि वकील कामाला सुरुवात करण्यापूर्वी पद आणि गोपनीयतेची शपथ घेतात. पण पत्रकारांवर अशा प्रकारची बंधने फारशी दिसत नाहीत. 'प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडिया'सारख्या संस्थांच्या मार्गदर्शक सूचना असल्या तरी, काही अन्याय्य वार्तांकनाच्या तक्रारींनंतर या दिशेने होणारी वाटचाल महत्त्वाची आहे. भारतात विद्यापीठांमध्ये 'एथिक्स' हा विषय माध्यम कायदे आणि माध्यमांची तत्त्वे किंवा माध्यम कायदे आणि नीतिमूल्ये अशा विषयात शिकवला जातो. अनेक ठिकाणी तो आजही स्वतंत्रपणे शिकवला जात नाही. हे पुस्तक त्याविषयी माहिती देते.

आजकाल अनेक गैरप्रकार सर्रास चालतात. प्रत्यक्ष घटनास्थळी न जाता दुसऱ्या वार्ताहरांच्या मजकुरात थोडे बदल करून बातमी तयार करणे, बातमी खरी आहे की खोटी हे न तपासता ती छापणे किंवा प्रसारित करणे, इतकेच नव्हे तर दुसऱ्याचा मजकूर परवानगीशिवाय स्वतःच्या नावावर छापणे, असे प्रकार वाढले आहेत. या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी हे पुस्तक नक्कीच मदत करेल. नीतिमत्ता, नीतिमूल्ये, नैतिकता हे विषय गुंतागुंतीचे आहेत. प्रत्येकाला आपला मार्ग स्वतःच शोधावा लागतो. पण तो मार्ग कसा शोधायचा, याची दिशा या पुस्तकातून नक्कीच मिळेल.

'कोड ऑफ जर्नालिस्टिक एथिक्स' हे पुस्तक प्रा. अरुण साधू यांनी लिहिले असून, प्रा. किरण ठाकूर यांनी त्याचे संपादन केले आहे. ग्रंथाली प्रकाशनाने हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे. या पुस्तकाची किंमत ६०० रुपये असून, ते ३३३ पानांचे आहे.