खिजगणती

महाराष्ट्र टाइम्स•

एखाद्याला कमी लेखून त्याची अजिबात दखल न घेणे म्हणजेच ती व्यक्ती तुमच्या खिजगणतीतही नसते. हा अपमान टाळण्यासाठी दुर्लक्ष करणे मानसिक आरोग्यासाठी उत्तम आहे. मात्र, युद्धाच्या झळा सोसणाऱ्या सामान्य माणसांची इंधनासाठी लागणारी रांग कुणाच्या खिजगणतीतही नसावी हे दुर्दैव आहे.

game of mathematics importance of khizaganti
कुणाच्याही ' खिजगणती त' नसणे हे ऐकायला किती त्रासदायक वाटू शकते, हे आपण आजच्या लेखात पाहणार आहोत. जेव्हा कोणी आपल्याला 'महत्त्वाचेच नाही' किंवा 'चिल्लर' समजून दुर्लक्षित करते, तेव्हा अपमानाची हद्द होते. अशा वेळी मनात विचार येतो की, 'भांडण कर, शिव्या घाल, पण निदान माझी दखल तरी घे!' एखाद्याला पूर्णपणे दुर्लक्षित करणे, म्हणजेच 'अनुल्लेखाने मारणे', हा सर्वात मोठा अपमान आहे. ही अपमानाची एक खास मराठमोळी पद्धत आहे आणि 'खिजगणती' हा शब्दही खास मराठी आहे. हा शब्द 'खिज' आणि 'गणती' या दोन वेगवेगळ्या भाषांमधून आलेल्या शब्दांपासून बनला आहे. 'खिज' हा शब्द हिंदी-उर्दू भाषेतून आला असून त्याचा अर्थ चीड, त्रास किंवा वैताग असा आहे. हिंदीत 'खिजना' हे क्रियापदही आहे. विदर्भ आणि खान्देशात 'खिजणे' म्हणजे चिडणे. जसे की, एखादी आई मुलांवर खूप वैतागली की लेवा गणबोलीत म्हणतात, ‘माय वं, तू का खिजी राह्यली वं लेकराईंवर?’ दुसरा शब्द 'गणती' हा संस्कृतमधील 'गणना' या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ मोजणी किंवा हिशेब असा आहे. या दोन्ही शब्दांना एकत्र करून 'खिजगणती' हा शब्द तयार झाला आहे. याचा अर्थ एखाद्याला कमी लेखून, संतापून किंवा तिरस्काराने अजिबात महत्त्व न देणे. कधीकधी आपण प्रामाणिकपणे आपले काम करत असतो, तेव्हा काही हितशत्रू अचानक नको ते आरोप करतात. अशा वेळी विचलित न होता त्याकडे दुर्लक्ष करणेच उत्तम. त्यांची दखल घेण्याची गरज नसते. अशा गोष्टी 'खिजगणतीत' नसणे आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी चांगले असते. मात्र, युद्धाच्या झळा सर्वत्र पोहोचलेल्या असताना, इंधनासाठी सामान्य माणसे मैल मैल रांगा लावून उभी आहेत. ती कुणाच्या 'खिजगणतीतही' नसावीत, हे मात्र दुर्दैव आहे.

'खिजगणतीत नसणे' म्हणजे काय, हे सोप्या भाषेत समजून घेऊया. जेव्हा एखादी व्यक्ती किंवा गोष्ट आपल्यासाठी इतकी क्षुल्लक ठरते की आपण तिची दखलही घेत नाही, तेव्हा ती आपल्या 'खिजगणतीत' नसते. हा अपमान वाटू शकतो, पण कधीकधी हे आपल्या मानसिक शांततेसाठी आवश्यक असते. जसे की, कोणी आपल्या मार्गात अडथळे आणण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करणेच योग्य ठरते.
'खिजगणती' हा शब्द कसा तयार झाला, हे पाहणे मनोरंजक आहे. 'खिज' म्हणजे चीड किंवा त्रास आणि 'गणती' म्हणजे मोजणी. जेव्हा आपण कोणाला मोजण्यासारखेही समजत नाही, तेव्हा ती व्यक्ती आपल्या 'खिजगणतीत' नसते. हा शब्द मराठीत हिंदी आणि संस्कृतमधून आला आहे.

आजच्या जगात, जिथे युद्धामुळे अनेक समस्या निर्माण झाल्या आहेत, तिथे सामान्य लोकांना इंधनासाठी लांबच लांब रांगा लावाव्या लागत आहेत. या लोकांची व्यथा कुणाच्याही 'खिजगणतीत' नसावी, हे खरोखरच दुर्दैवी आहे. त्यांच्या गरजांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

हेही वाचा