आपला सूर्यही ‘स्थलांतरित’?

आपला सूर्य ज्या पृथ्वीला घेऊन फिरतो, तो नेहमी एकाच जागी नव्हता, तर हजारो वर्षांपूर्वी आकाशगंगेच्या मध्यभागातून बाहेर पडलेल्या ताऱ्यांच्या एका मोठ्या प्रवाहात तोही सामील होता, असे अलीकडील खगोलशास्त्रीय अभ्यासातून समोर आले आहे. युरोपीय अवकाश संस्थेच्या गाया दुर्बिणीने केलेल्या निरीक्षणांनुसार, सूर्यासारखेच गुणधर्म असलेले ६५०० हून अधिक 'जुळे तारे' ओळखले गेले आहेत. हे तारे वय, तापमान, रचना आणि गुरुत्वाकर्षण या सर्व बाबतीत सूर्याशी मिळतीजुळती असल्याने, ते एकाच वेळी, एकाच ठिकाणाहून बाहेर पडले असावेत, असा अंदाज आहे. सुमारे चार ते सहा अब्ज वर्षांपूर्वी आकाशगंगेच्या मध्यभागी ताऱ्यांची मोठी निर्मिती झाली आणि या प्रक्रियेत अनेक तारे बाहेर ढकलले गेले, ज्याला ' तारकीय स्थलांतर ' म्हणतात. आकाशगंगेचा मध्यभाग अत्यंत उग्र आणि गतिमान असल्याने तिथे जीवसृष्टीसाठी आवश्यक स्थैर्य मिळत नाही. त्यामुळे, सूर्य जन्मानंतर लगेचच बाह्य भागात स्थलांतरित झाला असावा, ज्यामुळे सौरमाला शांत वातावरणात राहिली आणि पृथ्वीवर जीवनाची उत्क्रांती शक्य झाली. हा शोध आपल्या अस्तित्वामागील खगोलीय इतिहास समजून घेण्याची एक नवी दिशा देतो.

युरोपीय अवकाश संस्थेच्या गाया दुर्बिणीने अनेक वर्षांपासून आकाशातील ताऱ्यांचे बारकाईने निरीक्षण केले. या अभ्यासातून शास्त्रज्ञांना सूर्यासारखेच दिसणारे ६५०० पेक्षा जास्त तारे सापडले. या ताऱ्यांना 'जुळे तारे' म्हटले जाते, कारण त्यांचे वय, तापमान, रासायनिक रचना आणि गुरुत्वाकर्षण हे सर्व सूर्याशी मिळतेजुळते आहे. विशेष म्हणजे, हे सर्व तारे आज आपल्या सूर्याच्या आसपासच्या परिसरातच आढळतात. यावरून शास्त्रज्ञांनी असा निष्कर्ष काढला आहे की, हे सर्व तारे एकाच वेळी, एकाच ठिकाणाहून बाहेर पडले असावेत.

खगोलशास्त्रज्ञांच्या मते, सुमारे चार ते सहा अब्ज वर्षांपूर्वी आकाशगंगेच्या मध्यभागी मोठ्या प्रमाणावर ताऱ्यांची निर्मिती झाली. या निर्मिती प्रक्रियेत ताऱ्यांचा एक लांबट पट्टा तयार झाला. यातून केवळ नवीन तारेच जन्माला आले नाहीत, तर आधीपासून अस्तित्वात असलेले अनेक तारे बाहेर ढकलले गेले. या घटनेला 'तारकीय स्थलांतर' असे नाव देण्यात आले आहे.

आकाशगंगेचा मध्यभाग हा खूपच उग्र आणि गतिमान असतो. तिथे ताऱ्यांची गर्दी खूप जास्त असते. तसेच, सुपरनोव्हासारख्या प्रचंड ऊर्जावान घटना तिथे वारंवार घडत असतात. अशा अस्थिर वातावरणात ग्रहप्रणाली टिकून राहणे कठीण असते. त्यामुळे, सजीवांच्या विकासासाठी आवश्यक असलेले स्थैर्य तिथे मिळत नाही. याउलट, आकाशगंगेचा बाह्य भाग तुलनेने अधिक स्थिर आणि अनुकूल असतो.

जर आपला सूर्य जन्मानंतर लगेचच या बाह्य भागात स्थलांतरित झाला असेल, तर आपली सौरमाला दीर्घकाळ एका शांत आणि स्थिर वातावरणात राहिली. याच कारणामुळे पृथ्वीवर जीवनाची निर्मिती आणि उत्क्रांती होणे शक्य झाले असावे, असे शास्त्रज्ञांचे मत आहे. या दृष्टीने पाहिल्यास, आपला सूर्य हा विश्वातील एका मोठ्या आणि गतिमान प्रवासाचा भाग आहे. त्याचा हा प्रवास समजून घेणे म्हणजे आपल्या अस्तित्वामागील खगोलीय इतिहास उलगडण्याची एक नवी वाट आहे.