अभिनव बिंद्रा आणि डॉ. अमित भट्टाचार्य: मानसिक आरोग्यासाठी एकत्रित मार्गदर्शन

बीजिंग ऑलिम्पिकमध्ये अभिनव बिंद्राने सुवर्णपदक जिंकले, तेव्हा तो केवळ भारताचा पहिला वैयक्तिक ऑलिम्पिक विजेता ठरला नाही, तर त्याने दबावाखाली शांत राहण्याचे कौशल्यही दाखवले. या शांत आणि एकाग्र वृत्तीमागे होते प्रसिद्ध क्रीडा मानसशास्त्रज्ञ आणि मानसिक प्रशिक्षक डॉ. अमित भट्टाचार्य यांचे मार्गदर्शन. त्यांनी अनेक भारतीय खेळाडूंच्या मनाला आकार दिला आहे. जागतिक मानसिक आरोग्य दिनानिमित्त, डॉ. भट्टाचार्य आपल्याला आठवण करून देतात की खरे विजेते केवळ शारीरिकदृष्ट्या प्रशिक्षित नसतात, तर ते मानसिकदृष्ट्याही कणखर असतात. "मानसिक तंदुरुस्ती म्हणजे लक्ष टिकवून ठेवणे, चिंता आणि निराशा यांसारख्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे आणि दबावाखाली जुळवून घेणे. जेव्हा सर्वात जास्त गरज असते, तेव्हा तुम्ही शिकलेल्या गोष्टींचा वापर करण्याची ही क्षमता आहे," असे ते म्हणतात.

डॉ. भट्टाचार्य यांच्या मते, मन हेच खऱ्या कामगिरीचे इंजिन आहे. "शारीरिक प्रशिक्षण क्षमता निर्माण करते. पण मानसिक प्रशिक्षण हे सुनिश्चित करते की ती क्षमता दबावाखाली वापरली जाईल. मन आणि शरीर, हे एकमेकांशी जोडलेले आहेत," असे ते स्पष्ट करतात. आजचे खेळाडू मैदानाबाहेरील अनेक प्रकारच्या दबावांना सामोरे जातात. "सोशल मीडियावरील टीका, प्रायोजकांच्या अपेक्षा, मुलाखती, या सर्व गोष्टी अपयशाच्या भीतीला वाढवतात," ते म्हणतात. "हा गोंधळ आत्मविश्वास आणि एकाग्रता सहजपणे कमी करू शकतो."

प्रत्येक यशामागे अदृश्य संघर्ष, दुखापतीमुळे येणारा ताण, स्वतःला कमी लेखण्याची भावना, मूड बदलणे आणि थकवा यातून गेलेला प्रवास असतो. "खेळाडूंना मशीनसारखे प्रदर्शन करण्याची अपेक्षा असते. पण कितीही शिस्तबद्ध खेळाडू असले तरी, त्यांच्या मनाची काळजी घेतल्यासच ते उत्कृष्ट कामगिरी टिकवून ठेवू शकतात," असे डॉ. भट्टाचार्य सांगतात. त्यांना मदत करण्यासाठी, ते 'सायको-इनोव्हेशन' नावाच्या पद्धतीचा वापर करतात. यात विश्रांती, ध्यान आणि स्नायूंना शांत करणाऱ्या तंत्रांचा समावेश आहे, जे भीती आणि चिंता कमी करतात. "आम्ही नियमितपणे मानसिक तपासणी करतो, मूड लॉग ठेवतो आणि खेळाडूंच्या मानसिकतेला लहान आणि दीर्घकालीन ध्येयांशी जुळवतो," ते स्पष्ट करतात. "ही जागरूकता आणि जुळवून घेण्याची एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे."

डॉ. भट्टाचार्य यांच्याकडे अनेक प्रकारची साधने आहेत. यात माइंडफुलनेस स्क्रिप्ट्स, व्हिज्युअलायझेशन, ची मेडिटेशन, प्राचीन योगा तंत्रांसह बायो-मेकॅनिक्स आणि फ्रिक्वेन्सी मॉड्युलेशन थेरपी यांचा समावेश आहे. त्यांच्या पद्धती यशस्वी ठरल्या आहेत. त्यांच्या अलीकडील शिष्यांमध्ये नेमबाज अभिनव चौधरी, ज्यांनी आशियाई नेमबाजी चॅम्पियनशिपमध्ये चार पदके जिंकली, आणि बॅडमिंटनपटू अनुपमा उपाध्याय, जिने विशाखापट्टणम येथे योनेक्स सनराईज अखिल भारतीय वरिष्ठ रँकिंग स्पर्धेत विजय मिळवला, यांचा समावेश आहे.

डॉ. भट्टाचार्य क्रीडा मानसशास्त्र ाबद्दलच्या गैरसमजांना दूर करण्यासाठी खूप उत्सुक आहेत. "याकडे अनेकदा दुर्बळ लोकांसाठीची गोष्ट म्हणून पाहिले जाते. हे चुकीचे आहे," ते आग्रह धरतात. "मानसिक प्रशिक्षण प्रत्येकासाठी आहे ज्याला आपली कामगिरी वाढवायची आहे. आणि याचा अर्थ नेहमी सकारात्मक विचार करणे असा नाही, तर दबावाखालीही वास्तववादी विचार करणे, टप्प्याटप्प्याने पुढे जाणे," असे ते म्हणतात. ते क्रीडा मानसशास्त्र आणि मानसिक प्रशिक्षण यात फरकही स्पष्ट करतात. "क्रीडा मानसशास्त्र प्रेरणा (motivation) यावर लक्ष केंद्रित करते. मानसिक प्रशिक्षण प्रेरणा, ध्यान, शारीरिक तयारी आणि संज्ञानात्मक संतुलन (cognitive balance) यांना एकत्र आणते, ज्यामुळे मेंदूच्या दोन्ही बाजूंचा वापर होतो," असे ते स्पष्ट करतात.

डॉ. भट्टाचार्य यांच्यासाठी, मानसिक आरोग्य ही ऐषाराम नाही, तर कामगिरीसाठी आवश्यक गोष्ट आहे. "कोणत्याही खेळाडूने आपल्या मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष करू नये," ते ठामपणे सांगतात. "अभिनव बिंद्रासारखे दिग्गजही याला प्राधान्य देतात. खेळात आणि जीवनात खरी उत्कृष्टता मानसिक आणि शारीरिक आरोग्याच्या संतुलनातून येते," असे ते पुढे म्हणतात. भारताच्या सर्वोत्तम खेळाडूंना अनेक दशके मार्गदर्शन करताना, एक सत्य स्पष्टपणे दिसून येते, ते म्हणजे लवचिकता (resilience) हेच महानतेचे खरे माप आहे. या जागतिक मानसिक आरोग्य दिनानिमित्त, डॉ. भट्टाचार्य यांचा संदेश सोपा आहे, जिंकणे महत्त्वाचे आहे, पण कल्याण (well-being) विजयाला टिकवून ठेवते. कारण, त्यांच्या शब्दात, "शांत मन आणि मजबूत हृदय हेच खरे विजेते बनवतात."