अरवलीची धूप चिंताजनक

अरवली पर्वतरांगेत बांधकाम क्षेत्रात ५३ टक्के वाढ झाल्यामुळे २०१७ ते २०२४ या काळात मृदेची धूप दरवर्षी सुमारे १३.८ टक्क्यांनी वाढल्याचे एका अभ्यासातून समोर आले आहे. ओ.पी. जिंदाल ग्लोबल युनिव्हर्सिटी आणि आयआयटी खरगपूरच्या संशोधकांनी केलेल्या या अभ्यासात असेही दिसून आले आहे की, जरी या काळात वनक्षेत्रात थोडी वाढ झाली असली तरी, मृदेची धूप १.५९ टन प्रति हेक्टर प्रति वर्ष यावरून १.८१ टन प्रति हेक्टर प्रतिवर्ष इतकी वाढली आहे, जी चिंतेची बाब आहे. तीव्र उतार असलेली क्षेत्रे, धूपप्रवण मृदा आणि खाणकाम क्षेत्रे ही मृदाक्षय होणाऱ्या 'हॉटस्पॉट'शी संबंधित असल्याचे या अभ्यासात आढळले आहे.

अरवली पर्वतरांग ही देशातील सर्वात जुनी पर्वतरांग आहे आणि तिची व्याख्या बदलल्यामुळे ती अलीकडेच चर्चेत आली होती. आता या नवीन निष्कर्षांमुळे पर्यावरणीय चिंता वाढल्या आहेत. संशोधकांनी २००१ ते २०२१ या कालावधीतील जमीनवापर आणि भूआच्छादनातील बदलांचा अभ्यास केला. या अभ्यासाचे निष्कर्ष 'जिओग्राफीज' या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहेत.

शास्त्रज्ञांनी नमूद केले आहे की, स्थानिक पातळीवर संवर्धनासाठी कितीही प्रयत्न केले जात असले आणि वनीकरणामुळे वनाच्छादन वाढत असले तरी, जमीनवापरात मोठ्या प्रमाणात झालेल्या बदलांमुळे होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी हे प्रयत्न अपुरे ठरत आहेत. अरवली पर्वतरांगेतील मृदा खोल आहे आणि येथील परिसंस्था गुंतागुंतीची व नाजूक आहे. ही पर्वतरांग खनिजसंपन्न असून देशाच्या खनिज स्रोतांमध्ये तिचा मोठा वाटा आहे. त्यामुळे बांधकाम क्षेत्रातील वाढ आणि त्यामुळे होणारी मृदेची धूप यावर तातडीने लक्ष देणे आवश्यक आहे.

या अभ्यासात असेही स्पष्ट झाले आहे की, तीव्र उतार असलेली क्षेत्रे, धूप होण्यास सोपी असलेली जमीन आणि खाणकाम चालणारी ठिकाणे ही मृदा झिजण्याच्या 'हॉटस्पॉट'शी जोडलेली आहेत. याचा अर्थ या ठिकाणी मातीची धूप जास्त प्रमाणात होते. जरी झाडे लावून वनक्षेत्र वाढवले जात असले, तरी जमिनीचा वापर ज्या पद्धतीने बदलत आहे, त्यामुळे होणारे नुकसान भरून काढणे कठीण होत आहे.

अरवली पर्वतरांग ही खूप जुनी आहे आणि येथील माती खोल आहे. येथील निसर्गाचे संतुलन खूप नाजूक आहे. ही पर्वतरांग खनिजांनी समृद्ध आहे आणि देशासाठी खूप महत्त्वाची आहे. त्यामुळे या नवीन निष्कर्षांमुळे पर्यावरणाची चिंता वाढली आहे.