Dr Pushp Mitra Bhargav The Architect Of Modern Biology In India
भविष्य घडविणारा शास्त्रज्ञ
महाराष्ट्र टाइम्स.कॉम•
लेखिका :
प्रकाशक :पृष्ठे :
मूल्य :
धुनिक भारतीय विज्ञानाचा इतिहास सांगताना आपण संशोधनसंस्था, वैज्ञानिक शोध आणि राष्ट्रीय कार्यक्रमांचा उल्लेख करतो. मात्र या सर्व घडामोडींच्या मागे अशा काही व्यक्तिमत्त्वांची दूरदृष्टी कार्यरत होती, ज्यांनी केवळ विज्ञानात योगदान दिले नाही, तर देशाच्या वैज्ञानिक विचारविश्वालाच नवी दिशा दिली. डॉ. पुष्प मित्र (पी. एम.) भार्गव हे अशाच थोर व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक. ते केवळ आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे आण्विक जीवशास्त्रज्ञ नव्हते, तर संस्था उभारणारे दूरदर्शी नेतृत्व आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचे कट्टर पुरस्कर्तेही होते. चंदना चक्रवर्ती यांचे पी. एम. भार्गव : द मेकिंग ऑफ मॉडर्न बायोलॉजी इन इंडिया हे चरित्र या विलक्षण वैज्ञानिकाच्या जीवनप्रवासाचे संवेदनशील, अभ्यासपूर्ण आणि संदर्भसमृद्ध चित्र उभे करते.
हे पुस्तक एका यशस्वी वैज्ञानिकाचे चरित्र म्हणून मर्यादित राहत नाही. प्रत्यक्षात ते भारतातील आधुनिक जीवशास्त्राच्या उत्क्रांतीची कहाणी सांगते. भार्गव यांच्या आयुष्याच्या धाग्यांतून लेखिका पारंपरिक वर्णनात्मक जीवशास्त्रापासून आधुनिक आण्विक जीवशास्त्रापर्यंतच्या भारतीय विज्ञानाच्या प्रवासाचा मागोवा घेतात. स्वातंत्र्योत्तर भारताने वैज्ञानिक स्वावलंबनाचा स्वीकार करताना उभ्या केलेल्या आशा, आव्हाने आणि संस्थात्मक प्रयत्न यांचेही प्रभावी चित्र या पुस्तकातून उलगडते.
भार्गव यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे वैज्ञानिक प्रतिभेबरोबरच त्यांची संस्थात्मक दूरदृष्टी. आण्विक जीवशास्त्राचे महत्त्व जगभरात पूर्णपणे अधोरेखित होण्यापूर्वीच त्यांनी या शाखेतील क्रांतिकारी शक्यता ओळखल्या होत्या. भारताने जागतिक स्तरावरील संशोधनात स्थान मिळवायचे असेल, तर अत्याधुनिक संशोधनसंस्था उभारल्या पाहिजेत, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. हैदराबाद येथील सेंटर फॉर सेल्युलर अँड मॉलेक्युलर बायोलॉजी ही त्यांची सर्वांत मोठी देणगी मानावी लागेल.
या पुस्तकाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे भार्गव यांच्या कार्याचा स्वातंत्र्योत्तर भारतीय विज्ञानाच्या व्यापक इतिहासाशी जोडलेला संदर्भ. मर्यादित संसाधने, प्रशासकीय अडथळे आणि विकासाच्या अनेक प्राधान्यक्रमांमध्ये भारतीय विज्ञान आपला मार्ग शोधत होते. अशा काळात भार्गव यांनी दर्जाशी कोणतीही तडजोड स्वीकारली नाही. भारतीय वैज्ञानिकांना जगातील सर्वोत्तम संशोधनपरिसर मिळायला हवा, या विश्वासासाठी त्यांनी आयुष्यभर सातत्याने प्रयत्न केले.
त्यांच्या दृष्टीने विज्ञान हे प्रयोगशाळेच्या चार भिंतीत सीमित राहणारे ज्ञान नव्हते; ते लोकशाही समाजाच्या प्रगतीचे मूलभूत साधन होते. वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा पुरस्कार, अंधश्रद्धा आणि छद्मविज्ञानावरील कठोर टीका, तसेच सार्वजनिक धोरणे पुराव्यावर आधारित असावीत, हा त्यांचा आग्रह त्यांच्या व्यापक सामाजिक बांधिलकीचा पुरावा होता.
चक्रवर्ती यांची लेखनशैली संशोधनपर असूनही ओघवती आहे. वैज्ञानिक घडामोडी, संस्थात्मक इतिहास आणि वैयक्तिक जीवनप्रवास यांचा त्यांनी प्रभावी मेळ घातला आहे. आण्विक जीवशास्त्राची पूर्वपरिचय नसलेल्या वाचकांना काही तांत्रिक भाग थोडे आव्हानात्मक वाटू शकतात; मात्र भार्गव यांच्या योगदानाची व्याप्ती समजून घेण्यासाठी ते आवश्यक आहेत.
या पुस्तकाच्या केंद्रस्थानी एक मूलभूत प्रश्न आहे, एखाद्या राष्ट्रात उत्कृष्ट वैज्ञानिक परंपरा कशी घडते? चक्रवर्ती यांचे उत्तर भार्गव यांच्या जीवनात दडलेले आहे. दूरदृष्टी, संस्थाबांधणी, बौद्धिक धैर्य आणि ज्ञानाच्या परिवर्तनकारी शक्तीवरील अखंड विश्वास यांच्या संयोगातून वैज्ञानिक संस्कृती निर्माण होते.
हे पुस्तक आपल्याला एका महत्त्वाच्या सत्याचीही आठवण करून देते. विज्ञानाची प्रगती केवळ संशोधनपत्रे किंवा शोधांमुळे होत नाही; ती पुढील पिढ्यांसाठी संस्था उभारणाऱ्या, संधी निर्माण करणाऱ्या आणि वैज्ञानिक विचारांची परंपरा घडविणाऱ्या व्यक्तींमुळे शक्य होते. भार्गव यांचा खरा वारसा त्यांच्या स्वतःच्या संशोधनापुरता मर्यादित नाही; त्यांनी घडविलेल्या संशोधकांच्या पिढ्या, संशोधनसंस्था आणि वैज्ञानिक संस्कृतीत तो आजही जिवंत आहे.
चंदना चक्रवर्ती यांनी या चरित्राद्वारे आधुनिक भारतीय विज्ञानाच्या इतिहासात मोलाची भर घातली आहे. हे केवळ एका महान वैज्ञानिकाचे चरित्र नाही; तर भारतातील आधुनिक जीवशास्त्राच्या उदयाची, वैज्ञानिक संस्था उभारणीची आणि एका दूरदर्शी व्यक्तिमत्त्वाने राष्ट्राच्या वैज्ञानिक भवितव्याला दिलेल्या आकाराची प्रेरणादायी कहाणी आहे. भारतीय विज्ञानाचा इतिहास, वैज्ञानिक विचारांची उत्क्रांती आणि आधुनिक भारताची बौद्धिक जडणघडण समजून घेऊ इच्छिणाऱ्या प्रत्येक वाचकासाठी हे पुस्तक अवश्य वाचावे असे आहे.