आयआयटी गुवाहाटीने विकसित केलेले नवीन पदार्थ: पेट्रोलमध्ये केरवोलाच्या मिश्रणाचे प्रमाण मोजण्याची क्षमता!
TOI.in•
आयआयटी गुवाहाटीच्या शास्त्रज्ञांनी एक नवीन पदार्थ तयार केला आहे. हा पदार्थ पेट्रोलमध्ये मिसळलेले रॉकेल ओळखतो. तसेच, पाण्यातील तेल शोषून त्याचे जेल बनवतो, जे सहज काढता येते. यामुळे इंधन भेसळ रोखण्यास आणि समुद्रातील तेल गळतीसारख्या समस्यांवर मात करण्यास मदत होईल. हे मटेरियल इंधन भेसळ ओळखण्यासाठी आणि तेल गळती साफ करण्यासाठी उपयुक्त ठरेल. पुढील संशोधनात याची क्षमता वाढवण्याचे उद्दिष्ट आहे.
तेल गळती ही मानवनिर्मित सर्वात विनाशकारी पर्यावरणीय आपत्तींपैकी एक आहे. यामुळे किनारी भागांचे मोठे नुकसान होते, सागरी परिसंस्था गुदमरतात आणि मासेमारी व पर्यटनावर अवलंबून असलेल्या लोकांचे जीवन उद्ध्वस्त होते. 'ऑइल टँकर स्पिल स्टॅटिस्टिक्स २०२४' नुसार, गेल्या वर्षी सुमारे १०,००० टन तेल समुद्रात शिरले. हे तेल वेगाने पसरते, ते काढणे कठीण असते आणि अनेकदा विषारी अवशेष मागे सोडते.तेलाच्या गळती साफ करण्यासाठी सध्या वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक पद्धती, जसे की रासायनिक शोषक वापरणे किंवा नियंत्रित ज्वलन करणे, यामुळे अनेकदा दुसरे प्रदूषण होते. याच समस्येवर मात करण्यासाठी IIT गुवाहाटीच्या टीमने 'फेज-सिलेक्टिव्ह ऑर्गॅनो जेलॅटर्स' (PSOGs) नावाचे नवीन मटेरियल विकसित केले आहे.
हे PSOG रेणू 'हायरेरार्किकल सुपरमॉलेक्युलर सेल्फ-असेंब्ली' नावाच्या प्रक्रियेद्वारे तयार केले जातात. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे निसर्गाच्या रेणूंच्या रचनेचे अनुकरण करते. जसे साबण बुडबुडे तयार करतो, त्याचप्रमाणे हे मटेरियल केरोसीन आणि डिझेलसारखे तेल निवडकपणे पकडते. एकदा तेल पकडले की, हे मटेरियल त्याचे अर्ध-घन जेलमध्ये रूपांतर करते. हे जेल पाण्याच्या पृष्ठभागावरून सहजपणे उचलून काढता येते, ज्यामुळे पाणी स्वच्छ राहते.
या शोधामागील विज्ञान स्पष्ट करताना प्राध्यापक गोपाल दास म्हणाले, "आमच्या विकसित केलेल्या PSOG मध्ये काही विशिष्ट तेल नमुन्यांच्या उपस्थितीतच जेल तयार करण्याची एक अनोखी क्षमता आहे. आम्ही अभ्यासलेल्या अनेक सेंद्रिय सॉल्व्हेंट्स आणि तेल नमुन्यांपैकी केरोसीन आणि डिझेलमध्ये हे वैशिष्ट्य दिसून आले. शिवाय, असे अत्यंत निवडक PSOG वेगवेगळ्या तेलांच्या मिश्रणातून विशिष्ट तेल नमुने लक्ष्य करण्यासाठी आणि ते पाण्याच्या विविध स्रोतांतून पुनर्प्राप्त करण्यासाठी देखील उपयुक्त ठरू शकते. त्यामुळे, हे काम पाण्याच्या शुद्धीकरणासाठी तसेच विविध इंधन भेसळीच्या शोधासाठी PSOGs च्या भविष्यातील विकासाला एक नवीन दिशा देऊ शकते."
तेल गळती साफ करण्यापलीकडे, या शोधाचा एक अधिक महत्त्वाचा उपयोग आहे - इंधन भेसळ ओळखणे. भारतातील अनेक भागांमध्ये, विशेषतः कमी उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांमध्ये, वाहनांसाठी किंवा स्वयंपाकाच्या शेगड्यांसाठी इंधनाचा खर्च कमी करण्यासाठी पेट्रोलमध्ये केरोसीन मिसळले जाते. मात्र, हे भेसळयुक्त इंधन अनपेक्षितपणे जळते आणि यामुळे अनेकदा घरगुती स्फोट झाले आहेत. हे नवीन मटेरियल अशा भेसळीला त्वरित आणि सुरक्षितपणे ओळखू शकते.
या शोधाचे महत्त्व मोठे आहे. हे एक सोपे, किफायतशीर मटेरियल आहे जे ग्राहकांचे संरक्षण करू शकते आणि परिसंस्थेचे रक्षण करू शकते. विविध इंधने आणि तेले यांच्यात फरक करून, PSOGs अधिकाऱ्यांना कठोर गुणवत्ता नियंत्रणे लागू करण्यास सक्षम करू शकतात आणि उद्योगांना पर्यावरणीय नुकसान न करता तेल गळती हाताळण्यास मदत करू शकतात.
पुढील वाटचालीसाठी, IIT गुवाहाटी टीम जेलॅटरच्या रेणू रचनेत सुधारणा करून शोधण्याची क्षमता वाढवण्याचे आणि त्याचा आवाका वाढवण्याचे ध्येय ठेवत आहे. प्राध्यापक दास पुढे म्हणाले, "आमचे पुढील पाऊल म्हणजे हे मटेरियल इंधनातील भेसळीची विस्तृत श्रेणी कशी ओळखू शकते आणि वास्तविक जगात कार्यक्षमतेने कसे कार्य करू शकते याचा शोध घेणे."
जर हे यशस्वी झाले, तर हे रेणू जेल केवळ धोकादायक इंधन मिश्रणे रोखू शकत नाही, तर समुद्रातील तेल गळती साफ करण्यासाठी एक अग्रगण्य साधन देखील बनू शकते. हे सिद्ध करते की रसायनशास्त्र, जेव्हा सर्वोत्तम असते, तेव्हा घरगुती धोके आणि पृथ्वीच्या जखमा दोन्ही बरे करू शकते.
