खिडकीबुला रही है!

पु. ल. देशपांडे यांच्या 'सुंदर मी होणार' या नाटकातून प्रेरणा घेऊन, लेखिकेने आयुष्यातील ' खिडकी ' या संकल्पनेचे विविध पैलू उलगडले आहेत. बालपणी आईने चिऊ-काऊचा घास भरवताना दाखवलेल्या जगापासून ते कॉलेजमधील ॲडमिशनच्या खिडकीपर्यंत, शाळेतील अभ्यासापासून ते रेल्वे प्रवासातील खिडकीपर्यंत आणि प्रेमातील आठवणींपासून ते मनाच्या खिडकीपर्यंत, खिडकीने आपल्या आयुष्यात कशाप्रकारे विविध भूमिका बजावल्या आहेत, याचे भावनिक आणि सखोल चित्रण या लेखात केले आहे. खिडकी केवळ भौतिक जागा नसून ती आशा, स्वप्ने, आठवणी आणि जगाशी जोडले जाण्याचे एक माध्यम आहे, हे लेखिकेने स्पष्ट केले आहे.

पु. ल. देशपांडे यांच्या 'सुंदर मी होणार' या नाटकातील दीदी राजे या पात्राच्या आठवणीने लेखिकेला आयुष्यातील खिडकीचे महत्त्व नव्याने जाणवून दिले. पायाने चालता न येणाऱ्या दीदी राजेंसाठी त्यांच्या महालाची खिडकी हेच बाहेरच्या जगाशी जोडणारे एकमेव माध्यम होते. त्या खिडकीतून दिसणारे जग दीदी राजेंच्या मनात जगण्याची उमेद आणि सकारात्मकता जागवत असे. या नाटकातल्या खिडकीने लेखिकेच्या मनातही खिडकीच्या महत्त्वाविषयी विचार करायला लावले. आपल्या आयुष्यात खिडकी कधी, कुठे आणि किती वेगवेगळ्या प्रकारे येते, याचा विचार लेखिकेने मांडला आहे.

लहानपणी आई चिऊ-काऊचा घास भरवताना खिडकीतून बाहेरचे जग दाखवते. त्या इवल्याशा डोळ्यांत कुतूहल निर्माण करते. डोळे हे जगाकडे पाहण्याच्या खिडक्याच आहेत, ज्या आपल्याला अनुभव घेण्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत. लहानपणी आजी-आजोबांनी सांगितलेल्या गोष्टीत, बालवयातील रामाने चांदोमामासाठी हट्ट केला होता, जो त्याला खिडकीतून दिसत होता. लेखिकेचे बालपणही याच चांदोमामाला खिडकीतून बघत आणि त्याच्याशी गप्पा मारत गेले.

शाळेत गेल्यावर खिडकी प्रत्येक क्षणाची साक्षीदार ठरली. गणिताची आकडेमोड आणि विज्ञानातील अवघड संज्ञा यांच्यापासून खिडकीनेच लेखिकेला वाचवले. खिडकीतून दिसणारे झाड आणि त्यावर येणारे विविध पक्षी बघताना गणिताचे आकडे आणि संज्ञा आकाशात उडून जायच्या. पण चित्रकलेच्या तासाला मात्र हीच खिडकी निसर्गाचे रंग कॅनव्हासवर उतरवायला मदत करायची. मराठीचा निबंध लिहिताना खिडकीतून नवीन कल्पना आणि शब्द धावत यायचे. शाळेत असताना परीक्षेनंतर पेपर कसा गेला, असे विचारल्यावर 'दारातून आला आणि खिडकीतून गेला!' असे उत्तर ठरलेले असायचे. दारातून येणाऱ्या कंटाळवाण्या गोष्टी, सूचना आणि प्रश्न खिडकीने आपल्यात सामावून घेतले.

कॉलेजमध्ये प्रवेश घेताना ॲडमिशनची खिडकी प्रत्येकाचे भविष्य ठरवते. मराठी साहित्याचा अभ्यास करताना याच खिडकीने मोठ्या स्वप्नांची चाहूल दिली. 'खिडकी' या संदर्भात अनेक वर्णने वाचायला मिळाली, ज्यात काव्यरचनांचाही समावेश होता. शांता शेळके यांच्या 'खिडकीपाशी एक मुलगी स्वत:मध्येच गढलेली' या ओळी किंवा वेगवेगळ्या कवितांमधून खिडकी वेगळ्या अर्थाने आणि संदर्भाने भेटत गेली.

कवी ग्रेस यांच्या कवितेतील हा संदर्भ लेखिकेला अस्वस्थ करून गेला:
‘अंगणात गमले मजलासंपले बालपण माझे
खिडकीवर धुरकट तेव्हा
कंदील एकटा होता’
या ओळींमधून खिडकीच्या बाहेरील दृश्यांची ललित वर्णने अनेक असली तरी, कथांमध्येही खिडकी डोकावते.

आपले हक्काचे घर बांधताना किंवा फ्लॅट घेताना, पुरेशी हवा आणि प्रकाश येण्यासाठी खोल्यांमध्ये खिडक्या असाव्यात, एवढाच विचार मनात येतो. पण या खिडक्यांच्या सहवासात आल्यावर आपले त्यांच्याशी कधी भावनिक नाते जुळते, हे समजतही नाही. चार कोनांची, सुरक्षेसाठी बाहेरून लोखंडी ग्रील लावलेली आणि पारदर्शकतेसाठी काचेची स्लायडींग असलेली, हवा आत-बाहेर खेळवणारी घराची खिडकी म्हणजे एका अर्थाने घराचा श्वासच असते. प्रत्येक घराच्या खिडक्या वेगवेगळ्या आकाराच्या, काचेच्या, लाकडाच्या किंवा ग्रीलच्या असतात. हॉल आणि बेडरूमच्या खिडक्यांवर आकर्षक पडद्यांची सजावट करून त्यांना सुंदर रूप दिले जाते. हल्ली ग्रीलमध्ये झाडे लावून खिडकीला बागेचे रूप दिले जाते. मग हळूहळू ही खिडकी बाहेरील निसर्गातील जीवांनाही आपल्या कवेत घेऊन त्यांना आसरा देते. या छोट्याशा खिडकीच्या बागेत बर्ड फिडर लावल्यामुळे तिथे पक्षी येऊ लागतात, काही घरटीही करतात. खिडकीत चैतन्य फुलते. तर काहींच्या घरात खिडकीत त्यांचे पूर्वज येऊन अन्नग्रहण करून निघून जातात.

रेल्वे प्रवासात खिडकी म्हणजे एक सिनेमाच असतो. झुकझुकू... झुकझुकू... आगगाडीच्या खिडकीतून बाहेर बघताना धावणारी झाडे, पळणारी गावे, बदलणारी माणसे, हे सारे काही झपाझप पुढे सरकते. ट्रेनच्या खिडकीतून पाहताना कळते की आयुष्य थांबत नाही, ते फक्त बदलत जाते. काहीजण रेल्वेच्या खिडकीतून स्वप्ने पाहतात, काहीजण आठवणींमध्ये हरवतात, तर काहीजण फक्त 'कधी स्टेशन येणार?' हेच पाहत बसतात. पण रोजच्या लोकलने प्रवास करताना विंडो सीट मिळवण्यासाठी काही लोक युद्धच पुकारतात. एखाद्याला खिडकीजवळ बसायला मिळाले की त्याच्या चेहऱ्यावर युद्ध जिंकल्याचा भाव दिसतो आणि मधली सीट मिळालेल्या व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर जणू आयुष्यात सगळा अन्याय त्याच्यावरच झाला आहे, असा भाव असतो.

रेल्वे प्रवास, नाटक आणि सिनेमा हे तीन वेगवेगळे विषय असले तरी, यांना जोडणारा समान धागा म्हणजे त्यांची तिकीट खिडकी. या वेगळ्या असल्या तरी तिकीट खिडकीसमोर उभा असलेला माणूस मात्र एकसारखाच असतो. डोळ्यात उत्सुकता, मनात थोडी घाई, थोडी धाकधूक आणि हातात लवकर तिकीट मिळावे, ही इच्छा असते. तिकीट खिडकी म्हणजे प्रत्यक्षात आशेची खिडकी. कारण त्या छोट्याशा चौकटीतून मिळणारे तिकीट आपल्याला कुठेतरी घेऊन जाते, कधी शहराबाहेर, कधी रंगमंचावर, तर कधी पडद्यावरच्या स्वप्नांच्या दुनियेत! म्हणूनच तिकीट खिडकी ही केवळ तिकीट देणारी जागा नाही, ती प्रवास, कला आणि कल्पनाशक्ती यांचं पहिलं पाऊल आहे. पूर्वी रांगेत उभे राहून तिकीट काढताना हा सगळा अनुभव यायचा. पण आता मोबाइलच्या खिडकीवर ही 'तिकीट खिडकी' आली आणि तिकीटासारखा प्रत्यक्षातला अनुभवही डिजिटल झाला.

खिडकी आणि प्रेम यांचे नाते अतूट आहे. ती अवकाशातील एकांतात प्रेमाच्या आठवणींना उजाळा देते, पावसाच्या सरींचा आनंद घेते किंवा कधीतरी प्रिय व्यक्तीची वाट पाहतानाचा विरह अनुभवते. जर ती व्यक्ती घरासमोरच्या खिडकीत राहत असेल, तर आपल्या घरापेक्षा त्याला तिची खिडकी अधिक आवडू लागते. आकाशातल्या चंद्रासोबत समोरच्या खिडकीतला चंद्र दिसावा, यासाठी त्याची धडपड सुरू असते.

पण या सगळ्या खिडक्यांपेक्षा महत्त्वाची असते ती मनाची खिडकी! ती उघडी असेल तर आनंद येतो, नवीन विचार येतात. ती बंद असेल तर मनात अंधार साचतो. काहीजण मनाची खिडकी कायम कुलूपबंद ठेवतात. कधी भीतीपोटी, अपमानापोटी किंवा वाईट अनुभवांमुळे. पण मनाची खिडकी थोडी उघडी ठेवली की आयुष्य सोपे आणि सुंदर वाटायला लागते. खिडकीबद्दलचे विचार मांडताना ज्येष्ठ कवी गुलजार यांचे शब्द आठवतात:

फूलों की तरह लब खोल कभी,
खुशबू की ज़बा में बोल कभी,
अल्फ़ाज़ परखता रहता है,
आवाज़ हमारी तोल कभी!
अनमोल नहीं लेकिन फिर भी,
पूछ तो मुफ़्त का मोल कभी,
खिड़की में कटी हैं सब रातें,
कुछ चौरस थीं कुछ गोल कभी!