मृत ठेवीदार व त्याच्या खात्यातील दावे

महाराष्ट्र टाइम्स

बँकेत ठेवलेल्या पैशांवर मृत व्यक्तीचा हक्क आता सोपा झाला आहे. जर ठेवीदाराने नॉमिनी केले असेल, तर बँकेला वारस प्रमाणपत्र किंवा प्रोबेटची गरज नाही. फक्त मृत्युदाखला आणि ओळखपत्र पुरेसे आहे. जास्त रकमेसाठी काही अतिरिक्त कागदपत्रे लागू शकतात. यामुळे वारसांना लवकर पैसे मिळतील आणि बँकेचा त्रास वाचेल. ही प्रक्रिया आता सुलभ करण्यात आली आहे.

मृत ठेवीदार व त्याच्या खात्यातील दावे
ठेवीदारांच्या मृत्यूनंतर बँकेने नामांकित व्यक्तींना पैसे कसे द्यावेत आणि कायदेशीर वारसांचे हक्क कसे जपावेत, याबद्दलचे नियम स्पष्ट झाले आहेत. बँकिंग नियमन कायद्यानुसार, जर ठेवीदाराने आपल्या खात्यात योग्य नामांकन केले असेल आणि बँकेने सर्व कागदपत्रांची पडताळणी करून ती रक्कम नामांकित व्यक्तीला दिली, तर बँक आपली जबाबदारी पूर्ण करते. मात्र, बँक नामांकित व्यक्तीला हे स्पष्टपणे सांगते की ते मृत ठेवीदारांच्या कायदेशीर वारसांचे विश्वस्त म्हणून पैसे स्वीकारत आहेत. याचा अर्थ असा की, बँकेने नामांकित व्यक्तीला पैसे दिल्याने कायदेशीर वारसांच्या हक्कांवर गदा येत नाही. संयुक्त खात्यांमध्ये, सर्व ठेवीदारांचा मृत्यू झाल्यावरच नामांकित व्यक्तीचा हक्क निर्माण होतो, मग त्यात 'सर्व्हायव्हरशीप'चे कलम असो वा नसो. बँकेने नामांकित व्यक्तीला पैसे देण्यापूर्वी, कोणत्याही न्यायालयाने त्या व्यक्तीला पैसे स्वीकारण्यापासून रोखले नसावे. या सर्व अटी पूर्ण केल्यास, बँकेची जबाबदारी पूर्णपणे संपते. त्यामुळे, अशा वेळी बँकेने वारस प्रमाणपत्र, प्रशासकीय पत्र किंवा प्रोबेटची मागणी करू नये. तसेच, नामांकित व्यक्तीकडून कोणतेही हमीपत्र मागू नये. बँकेने फक्त मृत ठेवीदाराचा मृत्यू दाखला, नामांकित व्यक्तीने सही केलेला दावा अर्ज आणि त्यांची ओळख व पत्ता पडताळण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे मागावीत.

जर ठेवीदाराने कोणतेही नामांकन केले नसेल किंवा संयुक्त खात्यात नामांकन किंवा 'सर्व्हायव्हरशीप'चे कलम नसेल, तसेच मृत ठेवीदाराने इच्छापत्र केले नसेल आणि न्यायालयाचा कोणताही मनाई हुकूम नसेल, तर अशा परिस्थितीत बँक कायदेशीर वारसांना त्रास होऊ नये म्हणून सोप्या प्रक्रियेचा अवलंब करेल. यामुळे वारसांना विनाकारण त्रास होणार नाही आणि त्यांना त्यांचे पैसे सहज मिळतील.
एका विशिष्ट मर्यादेपर्यंतच्या दाव्यांसाठी, बँकेला काही कागदपत्रांच्या आधारे तो निकाली काढता येतो. यासाठी त्रयस्थ व्यक्तीकडून जामीन घेण्याची गरज नाही. दावेदारांनी दावा अर्ज व्यवस्थित भरून त्यावर सही करणे आवश्यक आहे. तसेच, मृत ठेवीदाराचा मृत्यू दाखला, दावेदाराची ओळख आणि पत्ता पडताळण्यासाठी अधिकृत कागदपत्रे, दावेदाराने सही केलेले हमीपत्र (जर लागू असेल तर), आणि इतर कायदेशीर वारसांकडून हरकत नसल्याचे पत्र किंवा सक्षम प्राधिकरणाने जारी केलेले कायदेशीर वारस प्रमाणपत्र या कागदपत्रांची आवश्यकता भासेल.

जर दाव्याची रक्कम एका निश्चित मर्यादेपेक्षा जास्त असेल, तर बँक काही अतिरिक्त कागदपत्रांची मागणी करेल. यामध्ये मृत ठेवीदाराचा मृत्यू दाखला, दावेदाराची ओळख व पत्ता पडताळण्यासाठी अधिकृत कागदपत्रे, आणि दावेदाराने सही केलेले हमीपत्र यांचा समावेश असेल. यासोबतच, सक्षम प्राधिकरणाने जारी केलेले वारस प्रमाणपत्र किंवा नोटरी पब्लिक/न्यायदंडाधिकारी यांच्यासमोर केलेले शपथपूर्वक प्रतिज्ञापत्र आवश्यक असेल. या प्रतिज्ञापत्रात मृत ठेवीदाराच्या कायदेशीर वारसांची माहिती एका स्वतंत्र व्यक्तीकडून दिली जाईल, जी त्या कुटुंबाशी परिचित असेल पण दाव्याची पक्षकार नसेल. बँकेला ती व्यक्ती मान्य असावी लागते. अशा जास्त रकमेच्या दाव्यांसाठी, बँक वरील कागदपत्रांव्यतिरिक्त, त्रयस्थ व्यक्तीकडून जामीन किंवा हमीपत्र मागू शकते, जे बँकेला योग्य वाटेल. या सर्व प्रक्रियेमुळे ठेवीदारांच्या वारसांना त्यांचे पैसे योग्य वेळी आणि कायदेशीररित्या मिळण्यास मदत होते.